| Regresar al Índice
| Wäye | | Dormir |
|
Ni ak'ä' u p'up'nan täkj pat´ k'a ni wäye u xupo täj kak'o. | | La noche se desmorona sobre mi espalda mientras el sueño se consume en mí.
|
| Bixi' t'ok aj nojajo' | | Se fue con los dioses |
|
A Sergio Magaña ¿Katuba kä tela pan ka' za kä tela tä chämo? ¿Katuba kä tela pan ka' za kä tela kä k'uxlan kä bala, kä p'izän kä muk'la?
Une aj zokolomte'aj uma', ni pitz'il ji'tum bajka u yajtä ni tz'aji ta yäxjulen ji'tum ta ni yäyäx muto'. A koli re'i zizt, u chänen bajko xupo ni ka' chopo ka' naj ch'ujte', u jak'ezbenu jin chäk ch'ixo'. Une, yajlo' ni baläm mam ix Bolom, bo'o tanni najyi' uch' u biji. Ya'chu kolezbonla un k'ajti'ya... nu mujkiba, u k'ajalin u k'aba'kaj nojala. ¡Aj za'uzu! ¡Chänenla! zam a xupi, ni ik'o' machu xin uchen trebe u kuxpezan; ni päpäy ja'o mach uxin u zukän ni tanä ta bixe. Ubada keya' chopka xit'änla, mach uni´nikuba, machu ni´japuba, ka' untek te' chämen. Bada u pitän naj ik'ajo' k'o bäk' e' tu yak'o...
T'ok ni k'ino' uxe aj yitz' om ik'j yänä tan ni tz'aji, muku tan ni ch'ijkäbi, tu k' omtäbi ka'. | |
A Sergio Magaña ¿A qué venimos a la tierra si sólo venimos a morir' ¿A qué venimos a la tierra si sólo venimos a odiar y medir nuestras fuerzas'
Él, la ceiba muda, la piedra preciosa donde yacen las historias de jade y de quetzales. Se ha quedado frío mirando al horizonte, tumbado como el cedro, estorbo de los zarzales.
Él, el hijo del jaguar, nieto de ix Bolom, cansado del olvido emprendió su viaje. Sólo nos deja un recuerdo... su tumba, su pensamiento y el valor de nuestros dioses. ¡Ay sauces! ¡Mírenlo! ha terminado, ya ni el viento revivirá; ni las constantes lluvias podrán borrar la causa de su partida. Ahora que está tirado despedácenlo, ya no se mueve, ya no se defiende, ya sólo es un árbol muerto. Ahora espera la tempestad que lo envuelva en su lecho... Con el tiempo será una ráfaga en un misterio, refugiada en el silencio, en un rincón de la tierra.
|
| Ak'ot'taj chäme | | Danza de la muerte |
|
K'a ch'uj a kälbenet' t'ok uk'e. Ek': Yaba nu it'o'ni bo'oy ta ni te'e, re'i nat' ta ni bukla xe kä chänenet'. K'a ch'uj, ni awät' käräx t'ok naj chäme ko pitän jitz'. K'a ch'uj, u yälbenet' uk'ejo' ni ch'ijkäbe ko baje'uba ka' ch'ix pan u t'oz ni ik' ko päpä' numejo' tä jamälejo' u zakän nu toxi' loto'. Nu na'tän játzkan tänk, tänk, tänk ta ni pet' uchen ke ni ik' taj kolak' yu chänen pämi´xek'e bä'ta ta bijch'ok'. Nix cháme uxe pänte' tä ak'ot', ch'a'a u jin k'ay k'a u bizanet', jele t'ok nicho'. No'onla, chimay xek'e, xe t'oko' ta' ch'ejpa, jolän kok t'oko' kan u biji na wotot tan ch'ijkábi. | | Adiós te decimos con lágrimas. Lucero: Bajo la oscura sombra de los árboles, más allá de las nubes hemos de contemplarte. Adiós, los gritos rechazan a la muerte que espera ansiosa. Adiós, te dicen los lamentos y silencios que se clavan como espina en el pecho del aire que vaga por el campo en busca de amigos fugitivos. Y mientras, el solemne tan... tan... de la campana hace que el viento se detenga y mire los rostros tristes y asombrados de los niños. La muerte va delante danzando, celebrando su conquista, adornada de flores exóticas. Nosotros, venados heridos, vamos a tu lado, arrastrando nuestros pasos rumbo a tu casa de silencio.
|
| Zokolom te' | | Ceiba |
|
A Sebastián Hernández Anon ida, chijka'ka' na zokilom te'.
Ko ch'ujnan nu muxti' tani ka', Tani kä noxi'na' ka bixi äk'bi ta jimba toxi' otot'da taj yokot'ano'. Ubizan t'ok une ni jitz'o, tamäl tz'epita tamal tz'epita ta kä käji. | |
A Sebastián Hernández Heme aquí, callado como la ceiba.
Que guarda los secretos de la tierra, y de la abuela que ayer partió de esta humilde casa de chontales. Llevándose consigo la miseria, profunda herida de mi pueblo.
|
| Noxi' na' | | Abuela |
|
Kä noxi' na' t'ok u pech'j panu t'oz u k'alin wäye tä chumli' yaba u bo'oy ni aranxax. | | Con su abanico en el pecho duerme mi abuela plácidamente en su taburete, bajo la sombra del naranjal.
|
| Tz'aji | | Conversación |
|
T'ok no'on uchen k'ay ni ik'j, unte' kä chänen t'oko' p'ixik ni k'in chämik nu yälo k'in. Jan kuyi un muxti' ni tänxin ak'ä', u tänxinan ni k'in. Ni tz'aji ta ni bukäjijo' ta ni jazintalo'. Ni k'uxpäma y päpä' t'an ta ni te'ejo'. Oni a kä chen t'an t'ok ni buch'o', t'ok päpä' pixano' ke anon t'oko' tan päpäy ajtä. Niuntu mach uta tä k'ech buch' k'a bäk tanonjo'. Na ubin komp'e ch'u'ul kuchk'in, ni ja'oda ch'ijka' t'ok un ja' u ch'ijkäbezon. No'on une naj k'ech'buch' ta ni pa'da zizpoman. | | Conmigo canta el viento, juntos vemos despertar el sol, morir la tarde. Ya concozco los secretos de la medianoche, del mediodía. La conversación de los sargazos y los pantanos. La queja y lamento de los árboles. Ya hablo con los peces, con otros espíritus que habitamos en el tiempo. Nadie viene a pescar por temor a mí. Pues un viernes santo, estas aguas calladas con su vientre me apaciguaron. Yo era el pescador de esta laguna misteriosa.
|
| Nix chäme | | La muerte |
|
Nix chäme u yälbenon pazikon t'ok, no'on machko, ma'to k'ot k'in. | | La muerte me invita a salir, yo me resisto, aún no es tiempo.
|
| K'ajti'ya | | Recuerdos |
|
No'on ni ajliba ta kä k'ajti'ya. | | Soy la tumba de mis recuerdos.
|
| Nich'j | | Rosa |
|
Ta u yoche k'in, nix k'awo' chäneno' käräx ni nich' ko ch´e' uba täj k'ä'. | | Por las tardes, las urracas miran celosas la rosa que descansa en mis brazos.
|
| Nixte' | | Nixte' |
|
Nixte' ix noja ixikj buch' chäme. Känänia ta ni be'tajo'ch'a'a. K'echj ta ni päpäy wäyejo'.
Nixte', u chanäli' ta ni ka'.
Jit'ok a ni bo'oy ta ch'ijkäbi. | | Nixte', diosa sirena muerte. Guardiana de los cuerpos tendidos. Pescadora de los sueños eternos. Nixte' novia de la tierra. Esposa de la sombra del silencio.
|
| Katida anet' | | Katida anet' |
|
A Guillermo Hernández P. Xek'ita p'i' lot'.
Wäyen k'a k'axikon nu yopo ta kä dz'aji. Jink'in a kä dz'upziba yaj nikon tunxe ti' ta k'ajti'ya, p'ixen. Zuti', unte' xe tä ajtäla tan ni najyi'. | |
A Guillermo Hernández P. Tristeza, pequeña amiga.
Duerme mientras cruzo las páginas de mi historia. Cuando haya terminado y esté en la otra orilla del recuerdo, despertarás. Vuelve, y juntos viviremos en el olvido.
|
|