Regresar al Índice
El asecho de la muerte

WäyeDormir

Ni ak'ä'
u p'up'nan
täkj pat´
k'a ni wäye
u xupo täj kak'o.

La noche
se desmorona
sobre mi espalda
mientras el sueño
se consume en mí.

Bixi' t'ok aj nojajo'Se fue con los dioses


A Sergio Magaña


¿Katuba kä tela pan ka'
za kä tela tä chämo?
¿Katuba kä tela pan ka'
za kä tela kä k'uxlan kä
bala, kä p'izän kä muk'la?

Une aj zokolomte'aj uma',
ni pitz'il ji'tum
bajka u yajtä ni tz'aji
ta yäxjulen ji'tum
ta ni yäyäx muto'.

A koli re'i zizt,
u chänen bajko xupo ni ka'
chopo ka' naj ch'ujte',
u jak'ezbenu jin chäk ch'ixo'.

Une, yajlo' ni baläm
mam ix Bolom,
bo'o tanni najyi'
uch' u biji.

Ya'chu kolezbonla un k'ajti'ya...
nu mujkiba, u k'ajalin
u k'aba'kaj nojala.

¡Aj za'uzu! ¡Chänenla!
zam a xupi, ni ik'o'
machu xin uchen trebe u kuxpezan;
ni päpäy ja'o mach uxin u zukän
ni tanä ta bixe.
Ubada keya' chopka xit'änla,
mach uni´nikuba,
machu ni´japuba,
ka' untek te' chämen.


Bada u pitän naj ik'ajo'
k'o bäk' e' tu yak'o...

T'ok ni k'ino' uxe aj yitz' om ik'j
yänä tan ni tz'aji,
muku tan ni ch'ijkäbi,
tu k' omtäbi ka'.


A Sergio Magaña


¿A qué venimos a la tierra
si sólo venimos a morir'
¿A qué venimos a la tierra
si sólo venimos a odiar y medir
nuestras fuerzas'

Él, la ceiba muda,
la piedra preciosa
donde yacen las historias
de jade y de quetzales.


Se ha quedado frío
mirando al horizonte,
tumbado como el cedro,
estorbo de los zarzales.

Él, el hijo del jaguar,
nieto de ix Bolom,
cansado del olvido
emprendió su viaje.

Sólo nos deja un recuerdo...
su tumba, su pensamiento
y el valor de nuestros dioses.

¡Ay sauces! ¡Mírenlo!
ha terminado,
ya ni el viento revivirá;
ni las constantes lluvias
podrán borrar la causa
de su partida.
Ahora que está tirado
despedácenlo, ya no se mueve,
ya no se defiende,
ya sólo es un árbol muerto.

Ahora espera la tempestad
que lo envuelva en su lecho...

Con el tiempo será una ráfaga
en un misterio,
refugiada en el silencio,
en un rincón de la tierra.

Ak'ot'taj chämeDanza de la muerte

K'a ch'uj
a kälbenet'
t'ok uk'e.

Ek':

Yaba nu it'o'ni bo'oy
ta ni te'e,
re'i nat' ta ni bukla
xe kä chänenet'.

K'a ch'uj,
ni awät'
käräx t'ok naj chäme
ko pitän jitz'.

K'a ch'uj,
u yälbenet' uk'ejo'
ni ch'ijkäbe ko baje'uba
ka' ch'ix
pan u t'oz ni ik'
ko päpä' numejo' tä jamälejo'
u zakän nu toxi' loto'.

Nu na'tän játzkan
tänk, tänk, tänk ta ni pet'
uchen ke ni ik' taj kolak'
yu chänen pämi´xek'e
bä'ta ta bijch'ok'.

Nix cháme
uxe pänte' tä ak'ot',
ch'a'a u jin
k'ay k'a u bizanet',
jele t'ok nicho'.

No'onla, chimay xek'e,
xe t'oko' ta' ch'ejpa,
jolän kok t'oko'
kan u biji na wotot tan ch'ijkábi.

Adiós
te decimos
con lágrimas.

Lucero:

Bajo la oscura sombra
de los árboles,
más allá de las nubes
hemos de contemplarte.

Adiós,
los gritos
rechazan a la muerte
que espera ansiosa.

Adiós,
te dicen los lamentos
y silencios que se clavan
como espina
en el pecho del aire
que vaga por el campo
en busca de amigos fugitivos.

Y mientras, el solemne
tan... tan... de la campana
hace que el viento se detenga
y mire los rostros tristes
y asombrados de los niños.

La muerte
va delante danzando,
celebrando su conquista,
adornada de flores exóticas.


Nosotros, venados heridos,
vamos a tu lado,
arrastrando nuestros pasos
rumbo a tu casa de silencio.

Zokolom te'Ceiba


A Sebastián Hernández


Anon ida,
chijka'ka'
na zokilom te'.

Ko ch'ujnan
nu muxti'
tani ka',

Tani kä noxi'na'
ka bixi äk'bi
ta jimba toxi' otot'da
taj yokot'ano'.

Ubizan t'ok une
ni jitz'o, tamäl tz'epita
tamal tz'epita
ta kä käji.


A Sebastián Hernández


Heme aquí,
callado como
la ceiba.

Que guarda
los secretos
de la tierra,

y de la abuela
que ayer partió
de esta humilde casa
de chontales.

Llevándose consigo
la miseria,
profunda herida
de mi pueblo.

Noxi' na'Abuela

Kä noxi' na'
t'ok u pech'j panu t'oz
u k'alin wäye tä chumli'
yaba u bo'oy ni aranxax.

Con su abanico en el pecho
duerme mi abuela
plácidamente en su taburete,
bajo la sombra del naranjal.

Tz'ajiConversación

T'ok no'on uchen k'ay ni ik'j,
unte' kä chänen t'oko' p'ixik ni k'in
chämik nu yälo k'in.

Jan kuyi un muxti'
ni tänxin ak'ä',
u tänxinan ni k'in.

Ni tz'aji
ta ni bukäjijo'
ta ni jazintalo'.

Ni k'uxpäma y päpä' t'an
ta ni te'ejo'.

Oni a kä chen t'an
t'ok ni buch'o',
t'ok päpä' pixano'
ke anon t'oko' tan päpäy ajtä.

Niuntu mach uta tä k'ech buch'
k'a bäk tanonjo'.

Na ubin komp'e ch'u'ul kuchk'in,
ni ja'oda ch'ijka'
t'ok un ja' u ch'ijkäbezon.

No'on une naj k'ech'buch'
ta ni pa'da zizpoman.

Conmigo canta el viento,
juntos vemos despertar el sol,
morir la tarde.

Ya concozco los secretos
de la medianoche,
del mediodía.

La conversación
de los sargazos
y los pantanos.

La queja y lamento
de los árboles.

Ya hablo
con los peces,
con otros espíritus
que habitamos en el tiempo.

Nadie viene a pescar
por temor a mí.

Pues un viernes santo,
estas aguas calladas
con su vientre me apaciguaron.

Yo era el pescador
de esta laguna misteriosa.

Nix chämeLa muerte

Nix chäme
u yälbenon
pazikon t'ok,
no'on machko,
ma'to k'ot k'in.

La muerte
me invita
a salir,
yo me resisto,
aún no es tiempo.

K'ajti'yaRecuerdos

No'on
ni ajliba
ta kä
k'ajti'ya.

Soy
la tumba
de mis
recuerdos.

Nich'jRosa

Ta u yoche k'in,
nix k'awo'
chäneno' käräx
ni nich' ko ch´e' uba
täj k'ä'.

Por las tardes,
las urracas
miran celosas
la rosa que descansa
en mis brazos.

Nixte'Nixte'

Nixte'
ix noja
ixikj buch'
chäme.

Känänia
ta ni
be'tajo'ch'a'a.


K'echj
ta ni päpäy
wäyejo'.


Nixte',
u chanäli'
ta ni ka'.

Jit'ok
a ni bo'oy
ta ch'ijkäbi.

Nixte',
diosa
sirena
muerte.

Guardiana
de los
cuerpos
tendidos.

Pescadora
de los
sueños
eternos.

Nixte'
novia
de la tierra.

Esposa
de la sombra
del silencio.

Katida anet'Katida anet'


A Guillermo Hernández P.


Xek'ita
p'i' lot'.

Wäyen
k'a k'axikon
nu yopo
ta kä dz'aji.

Jink'in a kä dz'upziba
yaj nikon tunxe ti'
ta k'ajti'ya, p'ixen.

Zuti',
unte' xe tä ajtäla
tan ni najyi'.


A Guillermo Hernández P.


Tristeza,
pequeña amiga.

Duerme
mientras cruzo
las páginas
de mi historia.

Cuando haya terminado
y esté en la otra orilla
del recuerdo, despertarás.

Vuelve,
y juntos viviremos
en el olvido.