Regresar al Índice Nguitijin k'ajmijan nijminaQue suban nuestras palabras al cielo
...vengo a verte en tu lugar, porque a tí te entrego por completo mi voluntad y mi pensamiento aquí sobre la tierra. Sólo en ti enteramente confío aquí en el mundo. Porque tú, ¡oh, Gran Sol!, das el bien aquí sobre la tierra...
Cantares de Dzitbalché (fragmento)
| NGA KAMÁ XIXIÍ | | NUESTRA INFANCIA |
|
Ta xa xaá fo'atsjiena nga kamá xixií. A chichí kjin kis'ijña kui nangui xi kamabéna nga kamaxchaá. Kuí kjuafo'atsie'un xi kamaxchajóó, nda yájan mí oraa jatjo. S'etsi titjux'a nchik'oon kó jé kamá xchaa nguiña. Nda kje chitsijenjan kóts'en kuinchun kó je na'mí nguiña. Nguiti jmíjin xi kjua ntón ndatsa kjuatsjá mangase inimána. Jé na'mií, kó jmí nixtjíjin xi kjua ni'akjó 'mí. 'Bokaa, stinguii, mayayaá. Ngojin ngasundie ñanga tjienjin njñána. Ngojin xki sá xi nóná kjiyaxkii. S'etsi ngujña jatjó kjuafu'atsie'ona kó jé na'mínguiña. Nguiti jmíjín nixtjín nga kamaxchána yojóna, nguiti jmíjin nixtjín. | | Nuestra infancia es sólo un recuerdo demasiado vago. Qué lejos quedó aquella tierra que nos vio crecer. Salieron los primeros suspiros sin darnos tiempo de madurar. Despertamos apenas y ya somos hombres, y ya somos padres sin darnos tiempo de mirar el futuro. No volveremos a jugar aunque salte nuestra mente buscando juguetes; ya somos padres y el tiempo no nos da tregua para pensar; tropezamos y nos desmayamos, no hay tiempo para curarnos; no existen nuestros sueños en ningún cielo, no existe nuestra edad en ningún calendario. Apenas ayer salieron nuestros primeros suspiros y ya somos padres. No hay tiempo de madurar, no lo hay.
|
| CHJUNNÁ | | MI MUJER |
|
Tsie kjuakjintakun xi ya'a chjunná, ndanga s'e, katsenjóni, nguijin inimaa kojó naxaa tikónji. Fíjin isieen nixtjiin, ngasema 'ñu ngasemá nga ko'a ts'uíí. Tsakjonjin xi ndoba kojó xi ch'an. tsa nguijin tjoo, kojótsa nguijin ndi'í. tasáma tingá kjuakjintakuun. Fo'axin kjua ndasena, fo'atjo yojona nga je jinda'an. Tsie kjuakjintakun xi ya'a chjunna nguijin naxaa kojó ngaya inima tikon 'ma, ko tikón chikin chikin xikotsa ngo yákun, xikotsa ngo ndijo nga tjiyá inimána. | | Mi mujer tiene una fuerza extraña, desde pequeña, creció con ella, la trae en sus huesos y en sus venas. Su rostro no pierde color toma mayor fuerza con el sol. Su corazón no se acongoja, tiene vida de noche y de día. Entre el fuego y el frío, la llama de su ternura, disipa mi tristeza, cubre mi humanidad. Mi mujer tiene una fuerza extraña, en su sangre y en su piel se esconde, como estatua la vuelve firme y es como un roble en mi corazón.
|
| KÁN NIXTJÍN | | VEINTE DÍAS |
|
Chja'atjó y_oj_on_a kán nixtjín, kán nixtjín tsi'enga kuinchun tsjiee, ko si'antsjijun isien nixtjína. Xió kjuaa xi tsó xi maa tsi'enga kama ndayaa, kó buats'en nga sokóna nga'ñu, nga kjochóó ndi'ya k'ajmi. Chja'atjo kjua tsjana nga ndiba isien, kónga je kama jñu chjundoo tsienga koja, kó chíjin ni kotjó, kó kos'ien kui ndi'ya, ndatsa ndaa ndi kojotsa xuño xi but'a t'anijun tjoo. Ndi tjingó kojó xun xi si'ank'ieña xi tsó xi má, ngot'e yojóna tjitíjin. Buats'en kjo'ajenda ko nguitji isien nixtjína ñanga jmí chibuajin kó jmí ndiyájin. Kia ñanga ta ñatsi xi bitjas'ieen xikotsa ndi'yána, kia ñanga os'ien xi nchikonda kó nchitsanguiya ndi'i. Xi maa xio 'bindo kó ngo sien tjindoyá tsja kán nixtjín nga mañe njñuun sáá. | | Guardemos nuestro amor por veinte días. Veinte días de paz para iniciar la limpia. Guadermos nuestro sexo en el petate para aliviarnos, y así detener nuestra vida para viajar al futuro. Guardemos nuestra inquietud de madrugada, en las noches hagamos oraciones que la alejen, y que nada entre o salga de esta casa, ni siquiera el suspiro del humo o la brisa que cachetea el viento Matemos nuestra carne con incienso, detengamos la pasión que nos consume, porque la carne es una hoguera que quema. Condenemos así la carne frágil y que nuestra alma vuele y llegue adonde no hay límites ni abismos. Allá donde sólo nosotros conocemos la puerta, como si fuera nuestra casa. Allá donde únicamente caben los que son parte del mundo; los que cuidan y llenan de luz el universo. Los que pueden sostener una vela durante veinte días, mientras menstrúa la luna.
|
| TÓNAXO | | SEMILLITA DE DIOS |
|
Ndakjuee ndi'í ndi tó naxo, yájan kó kji'íni ngajñuu. Kji'anga s'ichja k'ajmi jmíjin kóts'en sokoona ngo isieen ntjóna. Kjenga ta kjin tikon kjuakintakun kojó nijmíí xi maa 'binda. Nguijin kjoton kojó nguijin ye fí kjajñajin nga´ñúna. S'ichja kó tjux'a nchik'oan kó skójin ngo nguindie ñanga tixangui, ngo ndsaa, ngo ndiya, ngo nñó. Ndakjuee ndi'í ndi to naxo, tiyitjinguii xi ndajin, kui xi ts'entsijejina ngasundiee. ti'inkjani ngatjuana, ngata 'bijni masiejina, ngata 'bijni kjixtíjina Ndakjuee ndi'í ndi to naxo, t'itiyeji nguijin yojóna kó chíín, ngata ni'inxijin nga k'o, ngata chíjin ni'inxii | | Semillita de Dios, llama a la luz. La obscuridad es indescifrable. Cuando se cierra el infinito no hay forma de hallar un Dios. Es tan distante la presencia tibia y maternal de tus hojas. Entre abismos de serpientes y brujos se derrumba mi temple. Mis ojos se abren y se cierran y no encuentran una rendija abierta; una mano, un camino, una estrella. Llama a la luz, semillita de Dios, ahuyenta a la tempestad y la sombra que me impide ver el universo. Toca mi puerta, no me dejes desnudo y solo a merced del diablo. Llama a la luz, semillita de Dios, llámalo, enciéndelo en mí y cuídalo, aléjalo del viento, y no permitas que se apague, por favor, no lo permitas.
|
| SKOYAA | | TE ESPERO |
|
'Ñungase nga'ñuu kjuatoon, tsángase jachó één tji'ee. Chjíngase chje xi kats'enkas'ien. Ñá xi tsjoyojofee nga nixtjien tangá xiójin tjindo xi kui. Nchájin nchik'oon nga jñúú yájan kó kji'ini ngasundie. Tjín ka'a nga tsoyána njñána katsaki tangá jmitsa tatsjé nga kia fucho. Tsájin jachó énna ngot'e. Tsájin kití siéna. Kjijin tikón ngasundie katsaki tsa mána één. Ngot'e je nguiti jmíji jí, je kichaja isieen, kjochó nixtjín nga kjo'atjiya ts'uíí, kó tikui xi k'e skoyaña. | | El poder de la noche fue más fuerte, sus palabras llegaron a la hora exacta. Fue más contundente su denuncia, que la defensa nuestra. No hay mañana cuando el viento que corre es de obsidiana. No tenemos claridad para la noche, ni una mirada para entender su misterio. A veces llegan presagios a nuestros sueños, pero no con la claridad del alba. Hoy nuestro cantar no llegó a tiempo, fue arrasado en la corriente de los pedernales, las velas no se encendieron. El cielo está cerca de nosotros pero no hablamos su idioma. Ahora te has marchado. Ante mi vista has desaparecido. Algún día dará vueltas el sol y yo estaré aquí, esperándote.
|
| ISIÉN NIXTJÍN | | ISIÉN NIXTJÍN |
|
Isién nixtjín, nga'ñu xi jakuxi, ¡Kótjin nó tjíníí nga ánji tinchejena! ¿Ña kistinguiji? ¿Ña kistiyaji, nga ánjin ts'atjajéna? Tikón tiyaa inimána, tichjí yojóna xki no xki chan. Ndatsa mejena ko'ma'an, ko skjibe'an één sóó kojó nijmii Je tikón tiya inimána ta béja'an ñá tsa'bua tsabe. ¿Ñá kistinguiji? ¿Ñá kistiyaji? ¿Ñá nguindie tjo, ñá nguijin cho'on tinchi'nji nga ndibechíjina? | | Isién nixtjín, fuerza verdadera que se mueve. ¡Cuántos años hace que no vives en mí! Estoy vacío, y a cada instante mi cuerpo se llena de infiernos, aunque intente ocultarlo y refugiarme entre los espíritus del canto y la poesía. Vacío, soy cruz depositaria de angustias, llanto cargado de tragedias. En mi dorso llevo el dolor. ¿Dónde tropezaste? ¿Dónde sucumbiste? ¿En qué lugar de truenos y tempestades estás presa que no vienes a mí?
|
| FÍ INIM ANA | | SE VA LA VIDA |
|
Xikotsa fí ndána mána kó beja'an ña tjien fucho isien nixtjína. Xixiojin jiin ñá tikon chuba kicha kó jíijina nga'ñu nga xió tinchiji xiaán, k'e tiko'an. 'Ya xi tjien k'ajmi je tjichaja kó je nguiti ánjin tjiyandsa'an inimana. Ngayeje xuta nga tjichija isieen. Ngayeje kjeén xi ngo xi ngo tjichija ja'iín. Ña kjitiya, ta tjiyandsa'an inimana. Kó kji'anga ngasundie, ndibeji tsóna njñu jmá xi bojá kjabuya tsabokjána, jabí'en, tinchindera kui nguindiee tsóna | | Me abandona la vida, el instante se escapa, las heridas no dejan de sangrar y no tengo fuerzas para decirle: ¡Detente, aquí estoy! El arco iris se va desvaneciendo del cielo, el pulso que sostiene mi alma se aleja de mi voluntad. Todo color pierde su nitidez y los rostros van perdiendo sus nombres. Desde el vacío, desesperadamente, cuando la vida aún me dice ¡Soy tuya! la muerte tiende su vuelo, me abraza y me deja cuidando la obscuridad.
|
| TA'ÉNI KJUA NGA KOYA NGATJU'AN | | DÉJAME MORIR UN RATO |
|
Ta'éni kjua nga ngatjutsi koya'an kjondá ta ngayejee ni xi ta ngatjúntsi kui ngasundie, ko tjin ka'a nga nda yájan tsata ngatjun tinchuña Ta'éni kjua nga nguit'ient'ana kótjin má isien nixtjin xi najan kamaxchajin. Kui xi ñajan ki'yojin kó iskjix'ana ngo ndiya ñanga tjijmá. Ta'éni kjua nga kjuinjo'an kui njñá xi ánjin tsa'an kamá. Xi ja'a kó kijí ña titjochibua nguijin isieen nga ts'enkixio ndaa nixtjíínkojó nixtjien. Kui xi kamabéna nga yejen xtio'an nchjun xi kji'a k'ajmii, nga kats'en kas'ien'an sóna kojó éna nixtjína kojó nchijúna. | | Déjame morir un rato, al fin y al cabo nada es perdurable. La vida a veces es tan fugaz que no llegamos a descubrirla plenamente. Déjame morir en compañía de los rostros que me recuerdan el pasado; aquéllos que brindaron conmigo y me abrieron un camino junto a ellos. Déjame morir en compañía de los sueños que nunca fueron míos; los que llegaron y se fueron como el equinoccio para romper la inercia del día y de la noche. Los que me vieron urdir los hilos en el malacate del cielo, para ofrendarles mi canto y mi poesía; mi hoy y mi mañana.
|
| JE K'IEN YEJÉ | | HAN MUERTO TODOS |
|
Ngayeje xi je jisún, tikón suba'an. Ndatsa skjandatje'an ta'yajin xi nguiti kjo'ee. Nguiti jmíjin xi ncha nchik'on xi ts'entsjá nguijín jnojan. Ngayeje ndiya k'ijñaa nga ndiya tsindiojan fuchó, ngotsi máán ndiyána ngot'e. Nguijín jñuun tíjún ndi'í. kjuakjintakun. Ta'yajin xi chja. Nguijín kjixioo, tixikóni tsa tjin xi nchichja, je ts'af 'ian, tikon soba ' an ndi'ya tsja iní tjindoyá ngayeje xi je jisun. | | Estoy solo; en la sombra los descarnados pululan. Ya no hay vida en la mirada. El barro conjura llagas. Todas las veredas llegan al único camino que existe. El misterio sólo en la obscuridad es transparente. Nadie responde. El silencio también es una forma de gritar y yo me voy gritando; estoy solo, en la casa de plumas de quetzal descansan todos.
|
| FO'ATJO'AN YOJONA | | ME GUARDO |
|
Fo'atjo'an yojona, ña tjik'ien ngasundie kia ña os'ien kó fo'atjo yojoo één. kia ña kos'iéjin isieen ixkii kojó rixtoo. Kjochjójin ndaa, kjocho kotsijejina. Kjochójin één, kjocho ts'enkja'ajina. Kjochójin sieen, kuinchá ndikojina jmíjin xi sokó an nga kju'atjo'an yojona Kjuatjo kjua sé inimána: kjoxtí, kjo'on, kjondie xi ya'anijin kjo'axí'an ja'iin, k'uiniji'an isieen ko nguiti skotsijejiña ndanga koya ts'uíí. Chitsijiin ñanga 'una, je kama tiba. Jmítsa ndi yojona, isiena xi 'meya tanga je tiba isien nixtjína kó kjuatjo'an, kju'atjo'an yojona. | | Me guardo en la sombra del cielo. Allá donde entra y se registra la palabra. No llegará hasta allí el brillo de tu listón y tus soguillas; ni siquiera tu voz podrá verme. Tampoco a despertarme llegarán tus deseos, tu espíritu no me moverá nadie me encontrará, me guardo. Me guardo de los recelos de mi corazón: las intrigas, los impulsos y las mentiras. Desterraré tu nombre, arrancaré tu imagen y no miraré donde muere el sol. Mira mi temple, mis ojos transparentes; mi piel no es sucia, a veces mi retrato muere pero mi alma es limpia. Ahora me guardo, me guardo bien.
|
| TS'ENKJOO | | PIENSO EN TI |
|
Áta ánkoni xi tsjatjína nga tiko'an, ts'achja'an, ts'asie'an. Áta ánkoni xi kitsiena nga tiko'an, tsa'bian, ts'akjinie'an. Áta ánkoni. Míma xi ta tajá inimana. Míma xi ta tjingoni nga tikon. Ñá be'an kokji'i kjuanima xi tichja'eji ndiya kjabuya, á tjiskori nda, á tjiskori nño, á kjin, á tiñaa ngase máni ndi'ya k'ajmi. Ngototo jí xi yéji kó kji'i kjuanima ts'atjejín. 'Bingoña inimána ngot'e ndí tsjieji, ngat'e ndí tibájí. Kó xikots'en nga ta ngatjún ikitjéji kui ngasundie, tsa buats'en tsá kjuchíji ndi'ya k'ajmi. Ja kuini nga kjijñújin nga kjitiyájin ngatsjoó. Nichijun, nchijun ts'atsanguiya'an énna kojó nijmíná, ndoba isien tsienga tsá xtjox'a ndiyaá kojó ngatjua ndi'ya k'ajmi Áta jíkoni xi nda tinchin, áta jíkoni xi kitsiee tsóna inimana. Tsata mára ndokjue, tsata mára nanguiye één katsaki tsienga skue'an kóts'en tinchiji kó buats'en k'uingoo inimana. | | Sólo en mí hay alegría, hablo y canto. Sólo yo siento que está completa mi alma, como y bebo aquí. Sólo yo, hija, ¡ Qué ingratitud ! ¡ Qué dureza ! Cuántos sufrimientos estarás pasando en tu viaje. ¿ Tendrás hambre ? ¿ Tendrás sed ? ¿ Estarás ya cerca o lejos de la casa de la pureza? Sólo tú sabes qué sufrimiento existe en ese camino. Me consuela pensar que eres niña luz. Que así como fue fugaz tu paso por aquí, así lo sea también tu viaje. Ojalá pronto encuentres la luz y el camino, por eso en tu sepultura no hay silencio ni obscuridad. A diario llevo mis palabras y las estoy enviando al lugar de las imágenes, para que te abran el camino del cielo. Mi corazón me reprocha; sólo tú estás cobijado, sólo tú estás lleno, me dice. Si pudieras hablarme. Si pudieras avisarme cómo estás. Si hubiera una forma de saberlo, para encontrar paz y resignación en mí.
|
| NI'IKJENA | | PIENSAS EN MI |
|
Bé inimána nga ni'inkjena, 'nichiyéjina. Beja'an kó ki'i kjuandase xi tjindojin inima xi je jisun kó mí kjuatsjaa xi ya'a, tangá chjaa inimana kó makjina nga tini'inkjena ndatsa kjabuya tinchin. Xki nga tsa'bi'an, xki nga ts'akjinie'an. Kji'anga fofe'an ngajñúú kojó nga ndiba isien ts'enkjo'an, buats'en tjiya'an takijinga. Ndatsa kjin tikon ndi'ya k'ajmi béña, T'ieña ndatsa kjin tinchin ngot'e tjojí, ngot'e chojójí. Ndasen tinchin, ¿Kóts'en tikón na'mina séji ? ni'ínkjeji xki nga tjoo ts'enk'o nñoo. Ndakin maa kji'jñuu kojó chi'uun futsieji, ch'an maa, kos'e ngasema 'ñu ni'ínkjéna. Jmíni kamajina, ngata minchendikijin yojoo kó ngata ánji ni'ínkjéna, jé yéji kots'en 'bonchojo'an chi'un nga ts'enxchan. Ngata ánji ni'ínkjéna, jmíni kamajina. Kó si'ankje ngot'e kjuandase'ne nchijun nchijun stsanguiyaa éna kó tikui xi nguijin inimana tinchiji ngayeje nixtjin. | | En mi interior existe la certeza, piensas en mí, no me olvidas. Yo no sé qué sentimientos existen en el corazón de los muertos, ni qué tan intensos son; pero algo en mi interior me dice que estás preocupada y piensas mucho en mí. Así como estás presente cuando yo como y bebo. Así como al anochecer sueño y pienso al amanecer, así también en ti estoy presente. Aunque la casa de luz está en el infinito, te veo. Te escucho, en el abismo que separa el cielo de la tierra, porque eres aire y polvo. Estás triste. ¿Cómo estará mi padre? piensas, cada vez que el viento sopla y apaga las estrellas; sientes miedo a la obscuridad y a la tormenta, entonces piensas en el frío y el sepulcro que hay en mi lecho. Nada te pasará, no sientas temor ni pienses en mí. Ya sabes cómo engaño al trueno cuando está furioso. No pienses en mí, que nada me pasará. Ahora sí, acabemos de una vez con la tristeza, yo te enviaré a diario mis plegarias y tú estarás en mí como siempre.
|
| CRISTO JMÁ | | CRISTO NEGRO |
|
Án xi tiko'an k'ebi nga je katjundok'ajína yojona. K'ebi, nguindie sé Cristo jmáá ko nguijin ndi'í kjuakjintakuna. K'ebi ña tjien jet'a ndiyaa kó je tiña nda'yaa sóó toxo'o, xi nchits'enkja'a'yaa kjabuyaa. Je ts'afitjien yojona nguijin ndachikun kojó nguijin ña tikón se néná. K'ebi xi sóna xi ndakjana, nguijin ña kichaja isiena. K'ebi'ne ngot'e, ts'enkatsjie'an kó, mi'a' Néna ngo kjuajetakun, mi'a'an ngo kjua andatakun. | | Hoy estoy aquí desenredado de mí mismo, con mis virtudes y mis defectos a cuestas. Aquí donde el camino se acaba y empieza la danza del toxo'o para despertar a la muerte. Frente al cristo negro, ante el señor de Otatitlán, mi espíritu recoge su cabalgar y rema contra la corriente del río Tonto. Hasta aquí he llegado, con mi dolor y mi cansancio, muerto de fe y con la esperanza rota, Aquí, en el centro de la tierra: levanto mi voz, ruego clemencia, pido perdón.
|
| NANGUI NIMA | | TIERRA POBRE |
|
Kui nangui, a yéjin je kamá tajá inimaa xikoó tsa'an. Kótjin nó, kótjin nixtjín tjíni nga nchibo'ejan nga'ñúna, Kuí t'anangui je kjama nima. Ta'yá kamaxcha jno ndabuaá; ja'a subá, kis'ijna chiyaá, je ja'ajen nga'ñuu xikó án. Jmíjin jiin néná xi si'inkja'a'yaa. Inimaa, ayéjin je kamá anda. Kui t'ananguii tsistsijíín, je kamá x'an. | | Esta tierra, ¿la ves? ha endurecido su corazón como el mío. Cuántos años sin recibir nuestra fuerza. Esta tierra se ha empobrecido, se ha debilitado como yo. El tonamil creció sin fiesta, abandonado, sin el vigor de nuestra fe. No hay Dios que le devuelva su virtud, ha endurecido su corazón, ni siquiera mi cuerpo injertado al polvo le dará fortaleza, pues yo estoy vacío.
|
| K'E TITJIE NDSOK'O'AN | | PIES SEMBRADOS |
|
K'e titjie ndsok'o'an. Nguijin chincha ñanga kji'i naxo sijen. Nguijin nguindie ch'an ñanga tsja tjik'ien yá xóóndoo. Kjenga ta ndojó, kojó nanga jamaa. Fochot'aa inimaa t'ananguii sóó, kojó chjee. K'e titjie ndsok'oan, nguijin nga'ñuu chu'un jee. Kia ñánga bosikjo isieen t'ananguii nga be ndi'í. Nguijin sóó tjo xi ts'en xcha 'yoo yá xkajeen, kojó tjiaa yá tjibua. K'e titjie ndsok'oan: ndi ixki tsitin tsjatsona. ndi n'ñu nijmi xi siena. | | Aquí están sembrados mis pies: en el pantano donde se yerguen las flores embriagantes, en la humedad de la sombra que la ceiba esparce. Sus raíces son fuertes y profundas. Llegan al corazón de la tierra con sus cantares y ofrendas. Aquí están sembrados mis pies: en la fortaleza del chu'un jé, que cambia su color al fundirse con la juncia. El dador de la vida hace bailar las palmeras y las gruesas ramas del jonote real. Aquí están sembrados mis pies: mi torzal de cuerdas preciosas, mi sartal de cantares embriagantes.
|
| TI'INTJÉJI KUI NGASUNDIE | | AMA LA VIDA |
|
Jí ts'ie, xi ni'inkje nga jñú nga nixtjien áni nga minchiséjin ndiyaa ngasundiee. Ngo kjua kixi tikón nguijin k'ájmii kui kjua kixi xi k'e tijont'áná. ¿A yéji kui naxoo? ¿A yéji kui xkaa? Ngayeje nisié xi tjijmatjien nga kui tsi'e nguijin isieen. Xka sijen naxoo, n'ñu, kojó yáá, ndata ngo kato t'anangui nga tjiín inima. Kuí ndajee, a nda'yee ko tsó soó nga ts'amanga. A yéji kótsó nisiéé nga 'binijmi ndiba isieen. A yéji kótsó'en 'bi t'ananguii nda stsee xi ndibani ngasundie tsi'e nga tsjána ni xi má chinie. Kjínjin tikón ndiyaa kjuakitii, ndiyaa kjua kixi kui ngasundie. Nguindie nchink'oña tikun, nguijín inimana tjiyá. T'ikitsie ndaa kojó inimaa nga ko'a stsee. Tsjá nguit'iee yojoo tsa ngo ni xi chí kojó tsa ngo ni xi tsié kasakoo. Ngot'e xi be nga ndikon ngasundie tsjári kui t'anangui, kó buats'én tjóó ngayeje ní xi tjiín kui ngasundie. | | Tú, hermano, forjardor de sueños, ¿por qué no buscas el camino del cielo? Hay una verdad cerca de nosotros, la que está en las alturas. ¿Ves esa flor? ¿ves esa hoja? Cada ave que surca el aire es libre. Cada fragancia de flor es más que un pétalo. Cada arbusto, cada pedazo de tierra tiene vida. Ese río, ¿escuchas el mensaje de su canto cuando corre? ¿Conoces la conversación de los pájaros al manecer? ¿Observas cómo la tierra bebe el agua que cae del cielo para darnos vida? No están lejos de este mundo la ley y la verdad: en nuestros ojos están, en nuestros sentidos se esconden. Llena pues tu corazón del calor y el olor de la lluvia. Que ante las cosas pequeñas y comunes del mundo, sienta gozo tu ser porque quien siente vibrar el pulso de su corazón ama a la vida, lo ama a todo.
|
| TIKUA XI SIE | | CARACOLES CANTORES |
|
Nchijun, nchijun sie tikuána, ndaa én kojó jama xcha xi nchi'bitsak'ajun yojoo ngasundie. Yojoo ña otjé ts'uiba, tjoo ndajeba; kjuaxio, xuño ndibaisieen. Tjínri inima kui één, Kjuafu'atsjien nchijumbá nchjun xiraba. Nijmíí isien nixtjina, njni chokoya xi sie sobá. Isieen én tsaña tjínri nga'ñu: ts'uíí tsjaa isien, t'ananguii be'e, tjo ts'endajun. Nguijin kjua xioba botixama éna. | | A diario suenan los caracoles cantores, son las voces de antiguas raíces que se entretegen con el brillo del cielo. Son los sentidos del crepúsculo, la brisa del mar, el murmullo del aire, el rocío de la madrugada. Son lenguas vivas; memorias del mañana, evocación del espíritu, guitarras y violines que cantan solos. En los colores de la lengua nuestra hay sangre y raíz. El sol le da calor, la tierra la fecunda, la acaricia el viento, la opresión le da fuerza. Nuestra lengua gobierna en el silencio y en la paz del universo.
|
| MAXCHA NGUIXUUN | | ENVEJECE LA BRUMA |
|
Maxcha nguixuun Nixtjíín fo'a'ya tsindioo. Kui sieen, tjik'iéénri xi tsa'bua tjinguii. Ngatsjé nixtjín nga ts'afi ora. Tangá isieen xikótsa ngo yákun, xikotsa xka tojmá nga tjien 'na botie kichaa nga ko'a ts'uíí. Chíjín kjo'ontokon kich'eji, ndatsa kjindiba xi chíchja'on. Tjín ka'a nga ta chojó chjox'ii kó tjin ndiya nga ngo naxinda nima. Buats'en sit'a xujun ngot'e nguijín só xi sie chokoyáá nga ts'enkjañe njni xchaa buats'en sit'a kui eén ngot'e. | | Envejece la bruma. El día recoje su vértice. La sombra que te agobia se desliza, es tu cómplice. A diario las horas se esgrimen. Tu rostro injertado de álamos y amarantos serpentea, bajo la insolación de la muruna. De los tristes recuerdos ni una queja, ni un soplo de resentimeinto. El dolor te ha impulsado a arañar el polvo y a veces, una ciudad perdida. Tu vida queda escrita así. Los versos que las luciérnagas cantan entre las viejas congas nocturnas quedan grabados también. Al Profr. Romeo Sarmiento, espíritu de duende
|
| CHJUUN | | TU MUJER |
|
Jí xi kichji'éji ndsa'an, xi kamá takin nga ik'ixeé xta xchaa nga jachó ts'enkjañe ngatjua ndiy'ana nga ndiba isien, kuichjajóma ngot'e. Kóts'en nga an akasiyeena. Kóts'en nga an ikinchiíná, xi jmí nixtjín nga jí katsjua ndso'ba'an. Je tsijeen ndsa'a'ne ngot'e. Ngo yoba nijin, ngo ch'a chikin xán, só, ts'ó, s'uí. Jé tsijeen ndsa'a'ne yojona, inimana. Tjó, tiina'ne ngot'e. Tsa ndibua isieen tjen kjife'an ti'ínkja'ena, chjux'e nchik'o'an, kó anda anda t'en kinchiyeji inimána. Kjuchó nixtjín nga ngotsi kamá éna, nga ngotsi kamá inimáná kó tatsjé nixtjin nga je chjuun séna ngot'e. | | Tomaste la decisión de pedir mi mano, enviaste al embajador a tocar mi puerta. ¿Por qué fui yo la elegida? ¿Por qué yo si ni siquiera conozco tu mirada? Ahora eres el dueño de todo lo que tiene vida en mi cuerpo y en mi alma. Ahora que la mazorca se convierte en fiesta y el fuego se enciende hasta el amanecer. Ahora que se tiende el baile y la mesa para todos. Lentamente ve habitando mi corazón, maneja mis sueños, guía mis deseos y quédate a vivir aquí sin preguntar, es tu casa. Si sucumbo al sueño cuando aletea la obscuridad despiértame, abre mis ojos, enjuaga mis párpados con rocío. Acostúmbrame a dormir contigo, ser uno solo de noche y de madrugada, ser siempre, en todo momento, tu mujer.
|
| NDANGA TSAKJI'AN | | DESDE MI INFANCIA |
|
Jmítsa takjua nga tsja ndojó tjína nga chju'an. Jamítsa takjua nisié xi tjijmatjien ts'ona. Xikoni t'ananguii nga naa'an, ko ndi'i'an xikoo ngo nga'e. Kjijña ts'uíí nguijín chikínna tjiya inima ngaya ngats'ua'an, tsamangaa ndach'i nguijin naxána ndanga kama tsakji'an ts'aya'a'an kjuachjuna, kjua naa'an kojó kjua naxcha, naxo kojó nisié ndatsakui. Minchandikuun nixtjien, kjix'aa ngatjua ngasundiee ts'uíí, nguijin nga'ena 'binda'an ngasundiee kó ts'enkjí'an xi jñú, xi kjua tsi'e. Án xi ts'en k'o'an ndi'ii ko 'bitian nga nidiba isieen. fuatjo'an kjuatsjaa nixtjien nguijin nñoo. Jmitsa takjua nga tsja ndojó tjína nga chju'an. Jmitsa takjua nga nisié tijmatjiejínn ts'óna, ndanga kama tsakji'an nga ts'aya'a'an kjua chjuna, kjua naan kojó kjua naxcha, naxo kojó kjua nisié ndatsakui. | | No sólo por mis trenzas largas soy mujer, no sólo por los faisanes que cantan en mi huipil. Soy madre como la tierra y luz como el poniente. En mi fogata se asoman los espíritus, que habitan en mi vientre. Desde que me alumbró el llanto existe en mi la niña, la madre y la abuela; flores y collares en mi piel. Azuzo a la noche, abro la puerta del cielo, ordeno el universo desde mi fogón. Lanzo la pereza al abismo, apago la luz y la enciendo al amanecer. Guardo la esperanza entre las rendijas de mi horizonte. No sólo por mis trenzas largas soy mujer, no sólo por los pájaros que vuelan en mi huipil. Desde que me alumbró el llanto existe en mí la niña, la madre y la abuela; la vida y el universo también.
|
|