Regresar al Índice
Nguitijin k'ajmijan nijmina

Que suban nuestras palabras al cielo

...vengo a verte en tu lugar,
porque a tí te entrego por completo
mi voluntad y mi pensamiento
aquí sobre la tierra.
Sólo en ti enteramente confío
aquí en el mundo.
Porque tú, ¡oh, Gran Sol!,
das el bien aquí sobre la tierra...

Cantares de Dzitbalché (fragmento)

NGA KAMÁ XIXIÍNUESTRA INFANCIA

Ta xa xaá fo'atsjiena
nga kamá xixií.
A chichí kjin kis'ijña
kui nangui xi kamabéna
nga kamaxchaá.
Kuí kjuafo'atsie'un xi
kamaxchajóó, nda
yájan mí oraa jatjo.
S'etsi titjux'a nchik'oon
kó jé kamá xchaa nguiña.
Nda kje chitsijenjan kóts'en
kuinchun kó je na'mí nguiña.
Nguiti jmíjin xi kjua ntón
ndatsa kjuatsjá mangase inimána.
Jé na'mií, kó jmí
nixtjíjin xi kjua ni'akjó 'mí.
'Bokaa, stinguii, mayayaá.
Ngojin ngasundie ñanga
tjienjin njñána.
Ngojin xki sá
xi nóná kjiyaxkii.
S'etsi ngujña jatjó
kjuafu'atsie'ona kó jé na'mínguiña.
Nguiti jmíjín nixtjín nga kamaxchána
yojóna, nguiti jmíjin nixtjín.

Nuestra infancia es sólo un recuerdo
demasiado vago.
Qué lejos quedó aquella tierra
que nos vio crecer.
Salieron los primeros suspiros
sin darnos tiempo de madurar.
Despertamos apenas
y ya somos hombres,
y ya somos padres
sin darnos tiempo de mirar el futuro.
No volveremos a jugar
aunque salte nuestra mente buscando juguetes;
ya somos padres
y el tiempo no nos da tregua
para pensar;
tropezamos y nos desmayamos,
no hay tiempo para curarnos;
no existen nuestros sueños en ningún cielo,
no existe nuestra edad
en ningún calendario.
Apenas ayer salieron nuestros primeros suspiros
y ya somos padres.
No hay tiempo de madurar, no lo hay.

CHJUNNÁMI MUJER

Tsie kjuakjintakun xi ya'a chjunná,
ndanga s'e, katsenjóni,
nguijin inimaa kojó naxaa tikónji.
Fíjin isieen nixtjiin,
ngasema 'ñu ngasemá nga ko'a ts'uíí.
Tsakjonjin xi ndoba kojó xi ch'an.
tsa nguijin tjoo, kojótsa nguijin ndi'í.
tasáma tingá kjuakjintakuun.
Fo'axin kjua ndasena,
fo'atjo yojona nga je jinda'an.
Tsie kjuakjintakun xi ya'a chjunna
nguijin naxaa kojó ngaya inima tikon 'ma,
ko tikón chikin chikin xikotsa ngo yákun,
xikotsa ngo ndijo nga tjiyá inimána.

Mi mujer tiene una fuerza extraña,
desde pequeña, creció con ella,
la trae en sus huesos y en sus venas.
Su rostro no pierde color
toma mayor fuerza con el sol.
Su corazón no se acongoja,
tiene vida de noche y de día.
Entre el fuego y el frío,
la llama de su ternura,
disipa mi tristeza,
cubre mi humanidad.
Mi mujer tiene una fuerza extraña,
en su sangre y en su piel se esconde,
como estatua la vuelve firme
y es como un roble en mi corazón.

KÁN NIXTJÍNVEINTE DÍAS

Chja'atjó y_oj_on_a kán nixtjín,
kán nixtjín tsi'enga kuinchun tsjiee,
ko si'antsjijun isien nixtjína.
Xió kjuaa xi tsó xi maa
tsi'enga kama ndayaa, kó
buats'en nga sokóna nga'ñu,
nga kjochóó ndi'ya k'ajmi.
Chja'atjo kjua tsjana nga ndiba isien,
kónga je kama jñu chjundoo
tsienga koja, kó chíjin
ni kotjó, kó kos'ien kui ndi'ya,
ndatsa ndaa ndi kojotsa
xuño xi but'a t'anijun tjoo.
Ndi tjingó kojó xun xi
si'ank'ieña xi tsó xi má,
ngot'e yojóna tjitíjin.
Buats'en kjo'ajenda
ko nguitji isien nixtjína
ñanga jmí chibuajin kó jmí ndiyájin.
Kia ñanga ta ñatsi xi bitjas'ieen
xikotsa ndi'yána,
kia ñanga os'ien xi
nchikonda kó nchitsanguiya ndi'i.
Xi maa xio 'bindo kó ngo sien
tjindoyá tsja kán nixtjín
nga mañe njñuun sáá.

Guardemos nuestro amor por veinte días.
Veinte días de paz para iniciar la limpia.
Guadermos nuestro sexo en el petate
para aliviarnos, y así detener nuestra vida
para viajar al futuro.
Guardemos nuestra inquietud de madrugada,
en las noches hagamos oraciones que la alejen,
y que nada entre o salga de esta casa,
ni siquiera el suspiro del humo
o la brisa que cachetea el viento
Matemos nuestra carne con incienso,
detengamos la pasión que nos consume,
porque la carne es una hoguera que quema.
Condenemos así la carne frágil y
que nuestra alma vuele y llegue
adonde no hay límites ni abismos.
Allá donde sólo nosotros conocemos la puerta,
como si fuera nuestra casa.
Allá donde únicamente caben
los que son parte del mundo;
los que cuidan y llenan de luz el universo.
Los que pueden sostener una vela durante
veinte días,
mientras menstrúa la luna.

TÓNAXOSEMILLITA DE DIOS

Ndakjuee ndi'í ndi tó naxo,
yájan kó kji'íni ngajñuu.
Kji'anga s'ichja k'ajmi
jmíjin kóts'en sokoona ngo isieen ntjóna.
Kjenga ta kjin tikon kjuakintakun kojó
nijmíí xi maa 'binda.
Nguijin kjoton kojó nguijin ye
fí kjajñajin nga´ñúna.
S'ichja kó tjux'a nchik'oan
kó skójin ngo nguindie
ñanga tixangui, ngo ndsaa,
ngo ndiya, ngo nñó.
Ndakjuee ndi'í ndi to naxo,
tiyitjinguii xi ndajin,
kui xi ts'entsijejina ngasundiee.
ti'inkjani ngatjuana, ngata 'bijni
masiejina, ngata 'bijni kjixtíjina
Ndakjuee ndi'í ndi to naxo,
t'itiyeji nguijin yojóna kó chíín,
ngata ni'inxijin nga k'o,
ngata chíjin ni'inxii

Semillita de Dios, llama a la luz.
La obscuridad es indescifrable.
Cuando se cierra el infinito
no hay forma de hallar un Dios.
Es tan distante la presencia tibia
y maternal de tus hojas.
Entre abismos de serpientes y brujos
se derrumba mi temple.
Mis ojos se abren y se cierran
y no encuentran una rendija abierta;
una mano, un camino, una estrella.
Llama a la luz, semillita de Dios,
ahuyenta a la tempestad
y la sombra que me impide ver el universo.
Toca mi puerta, no me dejes
desnudo y solo a merced del diablo.
Llama a la luz, semillita de Dios, llámalo,
enciéndelo en mí y cuídalo,
aléjalo del viento, y no permitas
que se apague, por favor, no lo permitas.

SKOYAATE ESPERO

'Ñungase nga'ñuu kjuatoon,
tsángase jachó één tji'ee.
Chjíngase chje xi kats'enkas'ien.
Ñá xi tsjoyojofee nga nixtjien
tangá xiójin tjindo xi kui.
Nchájin nchik'oon nga jñúú
yájan kó kji'ini ngasundie.
Tjín ka'a nga tsoyána njñána katsaki
tangá jmitsa tatsjé nga kia fucho.
Tsájin jachó énna ngot'e.
Tsájin kití siéna.
Kjijin tikón ngasundie
katsaki tsa mána één.
Ngot'e je nguiti jmíji jí,
je kichaja isieen,
kjochó nixtjín nga kjo'atjiya ts'uíí,
kó tikui xi k'e skoyaña.

El poder de la noche fue más fuerte,
sus palabras llegaron a la hora exacta.
Fue más contundente su denuncia,
que la defensa nuestra.
No hay mañana cuando el viento
que corre es de obsidiana.
No tenemos claridad para la noche,
ni una mirada para entender su misterio.
A veces llegan presagios a nuestros sueños,
pero no con la claridad del alba.
Hoy nuestro cantar no llegó a tiempo,
fue arrasado en la corriente de los pedernales,
las velas no se encendieron.
El cielo está cerca de nosotros
pero no hablamos su idioma.
Ahora te has marchado.
Ante mi vista has desaparecido.
Algún día dará vueltas el sol
y yo estaré aquí, esperándote.

ISIÉN NIXTJÍNISIÉN NIXTJÍN

Isién nixtjín, nga'ñu xi jakuxi,
¡Kótjin nó tjíníí nga ánji tinchejena!
¿Ña kistinguiji?
¿Ña kistiyaji,
nga ánjin ts'atjajéna?
Tikón tiyaa inimána,
tichjí yojóna xki no xki chan.
Ndatsa mejena ko'ma'an,
ko skjibe'an één sóó kojó nijmii
Je tikón tiya inimána
ta béja'an ñá tsa'bua tsabe.
¿Ñá kistinguiji?
¿Ñá kistiyaji?
¿Ñá nguindie tjo, ñá nguijin cho'on
tinchi'nji nga ndibechíjina?

Isién nixtjín, fuerza verdadera que se mueve.
¡Cuántos años hace que no vives en mí!
Estoy vacío, y a cada instante
mi cuerpo se llena de infiernos,
aunque intente ocultarlo
y refugiarme entre los espíritus
del canto y la poesía.
Vacío,
soy cruz depositaria de angustias,
llanto cargado de tragedias.
En mi dorso llevo el dolor.
¿Dónde tropezaste?
¿Dónde sucumbiste?
¿En qué lugar de truenos
y tempestades estás presa
que no vienes a mí?

FÍ INIM ANASE VA LA VIDA

Xikotsa fí ndána mána
kó beja'an ña tjien fucho isien nixtjína.
Xixiojin jiin ñá tikon chuba kicha
kó jíijina nga'ñu nga xió tinchiji
xiaán, k'e tiko'an.
'Ya xi tjien k'ajmi je tjichaja
kó je nguiti ánjin tjiyandsa'an inimana.
Ngayeje xuta nga tjichija isieen.
Ngayeje kjeén xi ngo xi ngo tjichija ja'iín.
Ña kjitiya, ta tjiyandsa'an inimana.
Kó kji'anga ngasundie, ndibeji tsóna
njñu jmá xi bojá kjabuya
tsabokjána, jabí'en,
tinchindera kui nguindiee tsóna

Me abandona la vida,
el instante se escapa,
las heridas no dejan de sangrar
y no tengo fuerzas para decirle:
¡Detente, aquí estoy!
El arco iris se va desvaneciendo del cielo,
el pulso que sostiene mi alma
se aleja de mi voluntad.
Todo color pierde su nitidez
y los rostros van perdiendo sus nombres.
Desde el vacío, desesperadamente,
cuando la vida aún me dice ¡Soy tuya!
la muerte tiende su vuelo,
me abraza y me deja
cuidando la obscuridad.

TA'ÉNI KJUA NGA KOYA NGATJU'ANDÉJAME MORIR UN RATO

Ta'éni kjua nga ngatjutsi koya'an
kjondá ta ngayejee ni xi ta
ngatjúntsi kui ngasundie,
ko tjin ka'a nga nda yájan tsata ngatjun tinchuña

Ta'éni kjua nga nguit'ient'ana
kótjin má isien nixtjin xi najan kamaxchajin.
Kui xi ñajan ki'yojin
kó iskjix'ana ngo ndiya ñanga tjijmá.

Ta'éni kjua nga kjuinjo'an
kui njñá xi ánjin tsa'an kamá.
Xi ja'a kó kijí ña titjochibua nguijin isieen nga ts'enkixio
ndaa nixtjíínkojó nixtjien.

Kui xi kamabéna nga yejen xtio'an
nchjun xi kji'a k'ajmii,
nga kats'en kas'ien'an sóna kojó éna
nixtjína kojó nchijúna.

Déjame morir un rato,
al fin y al cabo nada es perdurable.
La vida a veces es tan fugaz
que no llegamos a descubrirla plenamente.

Déjame morir en compañía
de los rostros que me recuerdan el pasado;
aquéllos que brindaron conmigo
y me abrieron un camino junto a ellos.

Déjame morir en compañía
de los sueños que nunca fueron míos;
los que llegaron y se fueron como el equinoccio
para romper la inercia del día y de la noche.

Los que me vieron urdir los hilos
en el malacate del cielo,
para ofrendarles mi canto y mi poesía;
mi hoy y mi mañana.

JE K'IEN YEJÉHAN MUERTO TODOS

Ngayeje xi je jisún,
tikón suba'an.
Ndatsa skjandatje'an
ta'yajin xi nguiti kjo'ee.
Nguiti jmíjin xi ncha nchik'on
xi ts'entsjá nguijín jnojan.
Ngayeje ndiya k'ijñaa nga
ndiya tsindiojan fuchó,
ngotsi máán ndiyána ngot'e.
Nguijín jñuun tíjún ndi'í.
kjuakjintakun.
Ta'yajin xi chja.
Nguijín kjixioo, tixikóni
tsa tjin xi nchichja,
je ts'af 'ian,
tikon soba ' an
ndi'ya tsja iní tjindoyá
ngayeje xi je jisun.

Estoy solo;
en la sombra los descarnados pululan.
Ya no hay vida en la mirada.
El barro conjura llagas.
Todas las veredas llegan
al único camino que existe.
El misterio
sólo en la obscuridad es transparente.
Nadie responde.
El silencio también
es una forma de gritar
y yo me voy gritando;
estoy solo, en la casa de plumas de quetzal
descansan todos.

FO'ATJO'AN YOJONAME GUARDO

Fo'atjo'an yojona, ña tjik'ien ngasundie
kia ña os'ien kó fo'atjo yojoo één.
kia ña kos'iéjin isieen
ixkii kojó rixtoo.
Kjochjójin ndaa, kjocho kotsijejina.
Kjochójin één, kjocho ts'enkja'ajina.
Kjochójin sieen, kuinchá ndikojina
jmíjin xi sokó an nga kju'atjo'an yojona

Kjuatjo kjua sé inimána:
kjoxtí, kjo'on, kjondie xi ya'anijin
kjo'axí'an ja'iin, k'uiniji'an isieen
ko nguiti skotsijejiña ndanga koya ts'uíí.
Chitsijiin ñanga 'una, je kama tiba.
Jmítsa ndi yojona, isiena xi 'meya
tanga je tiba isien nixtjína
kó kjuatjo'an, kju'atjo'an yojona.

Me guardo en la sombra del cielo.
Allá donde entra y se registra la palabra.
No llegará hasta allí
el brillo de tu listón y tus soguillas;
ni siquiera tu voz podrá verme.
Tampoco a despertarme llegarán tus deseos,
tu espíritu no me moverá
nadie me encontrará, me guardo.

Me guardo de los recelos de mi corazón:
las intrigas, los impulsos y las mentiras.
Desterraré tu nombre, arrancaré tu imagen
y no miraré donde muere el sol.
Mira mi temple, mis ojos transparentes;
mi piel no es sucia, a veces mi retrato muere
pero mi alma es limpia.
Ahora me guardo, me guardo bien.

TS'ENKJOOPIENSO EN TI

Áta ánkoni xi tsjatjína nga tiko'an,
ts'achja'an, ts'asie'an.
Áta ánkoni xi kitsiena nga tiko'an,
tsa'bian, ts'akjinie'an.
Áta ánkoni.
Míma xi ta tajá inimana.
Míma xi ta tjingoni nga tikon.
Ñá be'an kokji'i kjuanima
xi tichja'eji ndiya kjabuya,
á tjiskori nda,
á tjiskori nño,
á kjin, á tiñaa ngase máni
ndi'ya k'ajmi.
Ngototo jí xi yéji
kó kji'i kjuanima ts'atjejín.
'Bingoña inimána
ngot'e ndí tsjieji,
ngat'e ndí tibájí.
Kó xikots'en nga ta ngatjún ikitjéji
kui ngasundie, tsa buats'en tsá
kjuchíji ndi'ya k'ajmi.
Ja kuini nga kjijñújin
nga kjitiyájin ngatsjoó.
Nichijun, nchijun ts'atsanguiya'an
énna kojó nijmíná, ndoba isien
tsienga tsá xtjox'a ndiyaá
kojó ngatjua ndi'ya k'ajmi
Áta jíkoni xi nda tinchin,
áta jíkoni xi kitsiee
tsóna inimana.
Tsata mára ndokjue,
tsata mára nanguiye één katsaki
tsienga skue'an kóts'en tinchiji
kó buats'en k'uingoo inimana.

Sólo en mí hay alegría,
hablo y canto.
Sólo yo siento que está completa mi alma,
como y bebo aquí.
Sólo yo, hija,
¡ Qué ingratitud !
¡ Qué dureza !
Cuántos sufrimientos estarás
pasando en tu viaje.
¿ Tendrás hambre ?
¿ Tendrás sed ?
¿ Estarás ya cerca o lejos de la casa de la pureza?
Sólo tú sabes qué sufrimiento existe en ese camino.
Me consuela pensar
que eres niña luz.
Que así como fue fugaz tu paso por aquí,
así lo sea también tu viaje.
Ojalá pronto encuentres la luz y el camino,
por eso en tu sepultura
no hay silencio ni obscuridad.
A diario llevo mis palabras y
las estoy enviando al lugar de las imágenes,
para que te abran el camino del cielo.
Mi corazón me reprocha;
sólo tú estás cobijado,
sólo tú estás lleno, me dice.
Si pudieras hablarme.
Si pudieras avisarme cómo estás.
Si hubiera una forma de saberlo,
para encontrar paz y resignación en mí.

NI'IKJENAPIENSAS EN MI

Bé inimána
nga ni'inkjena,
'nichiyéjina.
Beja'an kó ki'i kjuandase
xi tjindojin inima xi je jisun
kó mí kjuatsjaa xi ya'a,
tangá chjaa inimana
kó makjina nga tini'inkjena
ndatsa kjabuya tinchin.
Xki nga tsa'bi'an, xki nga ts'akjinie'an.
Kji'anga fofe'an ngajñúú
kojó nga ndiba isien ts'enkjo'an,
buats'en tjiya'an takijinga.
Ndatsa kjin tikon ndi'ya k'ajmi béña,
T'ieña ndatsa kjin tinchin
ngot'e tjojí, ngot'e chojójí.
Ndasen tinchin,
¿Kóts'en tikón na'mina séji ?
ni'ínkjeji xki nga tjoo ts'enk'o nñoo.
Ndakin maa kji'jñuu kojó chi'uun
futsieji, ch'an maa,
kos'e ngasema 'ñu ni'ínkjéna.
Jmíni kamajina,
ngata minchendikijin yojoo
kó ngata ánji ni'ínkjéna,
jé yéji kots'en 'bonchojo'an chi'un
nga ts'enxchan.
Ngata ánji ni'ínkjéna,
jmíni kamajina.
Kó si'ankje ngot'e kjuandase'ne
nchijun nchijun stsanguiyaa éna
kó tikui xi nguijin inimana tinchiji ngayeje nixtjin.

En mi interior existe la certeza,
piensas en mí, no me olvidas.
Yo no sé qué sentimientos existen
en el corazón de los muertos,
ni qué tan intensos son;
pero algo en mi interior me dice
que estás preocupada
y piensas mucho en mí.
Así como estás presente
cuando yo como y bebo.
Así como al anochecer sueño
y pienso al amanecer,
así también en ti estoy presente.
Aunque la casa de luz está en el infinito, te veo.
Te escucho, en el abismo que separa el cielo de la tierra,
porque eres aire y polvo.
Estás triste.
¿Cómo estará mi padre?
piensas, cada vez que el viento sopla
y apaga las estrellas;
sientes miedo a la obscuridad y a la tormenta,
entonces piensas en el frío y el sepulcro
que hay en mi lecho.
Nada te pasará,
no sientas temor ni pienses en mí.
Ya sabes cómo engaño al trueno
cuando está furioso.
No pienses en mí,
que nada me pasará.
Ahora sí, acabemos de una vez con la tristeza,
yo te enviaré a diario mis plegarias
y tú estarás en mí como siempre.

CRISTO JMÁCRISTO NEGRO

Án xi tiko'an k'ebi
nga je katjundok'ajína yojona.
K'ebi, nguindie sé Cristo jmáá
ko nguijin ndi'í kjuakjintakuna.
K'ebi ña tjien jet'a ndiyaa
kó je tiña nda'yaa sóó toxo'o,
xi nchits'enkja'a'yaa kjabuyaa.
Je ts'afitjien yojona
nguijin ndachikun kojó
nguijin ña tikón se néná.
K'ebi xi sóna xi ndakjana,
nguijin ña kichaja isiena.
K'ebi'ne ngot'e, ts'enkatsjie'an kó,
mi'a' Néna ngo kjuajetakun,
mi'a'an ngo kjua andatakun.

Hoy estoy aquí
desenredado de mí mismo,
con mis virtudes y mis defectos a cuestas.
Aquí donde el camino se acaba
y empieza la danza del toxo'o
para despertar a la muerte.
Frente al cristo negro,
ante el señor de Otatitlán,
mi espíritu recoge su cabalgar y rema contra
la corriente del río Tonto.
Hasta aquí he llegado,
con mi dolor y mi cansancio,
muerto de fe y con la esperanza rota, Aquí,
en el centro de la tierra:
levanto mi voz,
ruego clemencia,
pido perdón.

NANGUI NIMATIERRA POBRE

Kui nangui, a yéjin
je kamá tajá inimaa xikoó tsa'an.
Kótjin nó, kótjin nixtjín tjíni nga
nchibo'ejan nga'ñúna,
Kuí t'anangui je kjama nima.
Ta'yá kamaxcha jno ndabuaá;
ja'a subá, kis'ijna chiyaá,
je ja'ajen nga'ñuu
xikó án.
Jmíjin jiin néná xi si'inkja'a'yaa.
Inimaa, ayéjin je kamá anda.
Kui t'ananguii tsistsijíín, je
kamá x'an.

Esta tierra, ¿la ves?
ha endurecido su corazón como el mío.
Cuántos años sin recibir nuestra fuerza.
Esta tierra se ha empobrecido,
se ha debilitado como yo.
El tonamil creció sin fiesta,
abandonado,
sin el vigor de nuestra fe.
No hay Dios que le devuelva su virtud,
ha endurecido su corazón,
ni siquiera mi cuerpo injertado al polvo
le dará fortaleza, pues yo estoy vacío.

K'E TITJIE NDSOK'O'ANPIES SEMBRADOS

K'e titjie ndsok'o'an.
Nguijin chincha ñanga
kji'i naxo sijen.
Nguijin nguindie ch'an
ñanga tsja tjik'ien yá xóóndoo.
Kjenga ta ndojó, kojó
nanga jamaa.
Fochot'aa inimaa t'ananguii
sóó, kojó chjee.
K'e titjie ndsok'oan,
nguijin nga'ñuu chu'un jee.
Kia ñánga bosikjo isieen
t'ananguii nga be ndi'í.
Nguijin sóó tjo
xi ts'en xcha 'yoo yá xkajeen,
kojó tjiaa yá tjibua.
K'e titjie ndsok'oan:
ndi ixki tsitin tsjatsona.
ndi n'ñu nijmi xi siena.

Aquí están sembrados mis pies:
en el pantano donde se yerguen
las flores embriagantes,
en la humedad de la sombra
que la ceiba esparce.
Sus raíces son fuertes y profundas.
Llegan al corazón de la tierra
con sus cantares y ofrendas.
Aquí están sembrados mis pies:
en la fortaleza del chu'un jé,
que cambia su color
al fundirse con la juncia.
El dador de la vida
hace bailar las palmeras
y las gruesas ramas del jonote real.
Aquí están sembrados mis pies:
mi torzal de cuerdas preciosas,
mi sartal de cantares embriagantes.

TI'INTJÉJI KUI NGASUNDIEAMA LA VIDA

Jí ts'ie, xi ni'inkje nga jñú nga nixtjien
áni nga minchiséjin ndiyaa ngasundiee.
Ngo kjua kixi tikón nguijin k'ájmii
kui kjua kixi xi k'e tijont'áná.
¿A yéji kui naxoo? ¿A yéji kui xkaa?
Ngayeje nisié xi tjijmatjien
nga kui tsi'e nguijin isieen.
Xka sijen naxoo,
n'ñu, kojó yáá, ndata ngo kato
t'anangui nga tjiín inima.
Kuí ndajee, a nda'yee ko tsó soó nga ts'amanga.
A yéji kótsó nisiéé nga 'binijmi ndiba isieen.
A yéji kótsó'en 'bi t'ananguii nda stsee xi ndibani
ngasundie tsi'e nga tsjána ni xi má chinie.
Kjínjin tikón ndiyaa kjuakitii,
ndiyaa kjua kixi kui ngasundie.
Nguindie nchink'oña tikun, nguijín inimana tjiyá.
T'ikitsie ndaa kojó inimaa nga ko'a stsee.
Tsjá nguit'iee yojoo tsa ngo ni xi chí
kojó tsa ngo ni xi tsié kasakoo.
Ngot'e xi be nga ndikon ngasundie
tsjári kui t'anangui,
kó buats'én tjóó ngayeje ní xi tjiín kui ngasundie.

Tú, hermano, forjardor de sueños,
¿por qué no buscas el camino del cielo?
Hay una verdad cerca de nosotros,
la que está en las alturas.
¿Ves esa flor? ¿ves esa hoja?
Cada ave que surca el aire es libre.
Cada fragancia de flor es más que un pétalo.
Cada arbusto, cada pedazo de tierra tiene vida.
Ese río, ¿escuchas el mensaje de su
canto cuando corre?
¿Conoces la conversación de los pájaros al manecer?
¿Observas cómo la tierra bebe el agua
que cae del cielo para darnos vida?
No están lejos de este mundo
la ley y la verdad:
en nuestros ojos están,
en nuestros sentidos se esconden.
Llena pues tu corazón del calor y el olor
de la lluvia.
Que ante las cosas
pequeñas y comunes del mundo,
sienta gozo tu ser
porque quien siente vibrar el pulso
de su corazón
ama a la vida,
lo ama a todo.

TIKUA XI SIECARACOLES CANTORES

Nchijun, nchijun sie tikuána,
ndaa én kojó jama xcha
xi nchi'bitsak'ajun yojoo ngasundie.
Yojoo ña otjé ts'uiba, tjoo ndajeba;
kjuaxio, xuño ndibaisieen.
Tjínri inima kui één,
Kjuafu'atsjien nchijumbá
nchjun xiraba.
Nijmíí isien nixtjina,
njni chokoya xi sie sobá.
Isieen én tsaña tjínri nga'ñu:
ts'uíí tsjaa isien,
t'ananguii be'e,
tjo ts'endajun.
Nguijin kjua xioba
botixama éna.

A diario suenan los caracoles cantores,
son las voces de antiguas raíces
que se entretegen con el brillo del cielo.
Son los sentidos del crepúsculo,
la brisa del mar, el murmullo del aire,
el rocío de la madrugada.
Son lenguas vivas;
memorias del mañana,
evocación del espíritu,
guitarras y violines que cantan solos.
En los colores de la lengua nuestra
hay sangre y raíz.
El sol le da calor, la tierra la fecunda,
la acaricia el viento, la opresión le da fuerza.
Nuestra lengua gobierna en el silencio
y en la paz del universo.

MAXCHA NGUIXUUNENVEJECE LA BRUMA

Maxcha nguixuun
Nixtjíín fo'a'ya tsindioo.
Kui sieen, tjik'iéénri
xi tsa'bua tjinguii.

Ngatsjé nixtjín nga ts'afi ora.
Tangá isieen xikótsa ngo yákun,
xikotsa xka tojmá nga tjien 'na botie kichaa
nga ko'a ts'uíí.

Chíjín kjo'ontokon kich'eji,
ndatsa kjindiba xi chíchja'on.
Tjín ka'a nga ta chojó chjox'ii
kó tjin ndiya nga ngo naxinda nima.

Buats'en sit'a xujun ngot'e
nguijín só xi sie chokoyáá
nga ts'enkjañe njni xchaa
buats'en sit'a kui eén ngot'e.

Envejece la bruma.
El día recoje su vértice.
La sombra que te agobia
se desliza, es tu cómplice.

A diario las horas se esgrimen.
Tu rostro injertado de álamos
y amarantos serpentea,
bajo la insolación de la muruna.

De los tristes recuerdos ni una queja,
ni un soplo de resentimeinto.
El dolor te ha impulsado a arañar el polvo
y a veces, una ciudad perdida.

Tu vida queda escrita así.
Los versos que las luciérnagas
cantan entre las viejas congas nocturnas
quedan grabados también.

Al Profr. Romeo Sarmiento,
espíritu de duende


CHJUUNTU MUJER

Jí xi kichji'éji ndsa'an,
xi kamá takin nga ik'ixeé xta xchaa
nga jachó ts'enkjañe ngatjua ndiy'ana
nga ndiba isien,
kuichjajóma ngot'e.
Kóts'en nga an akasiyeena.
Kóts'en nga an ikinchiíná,
xi jmí nixtjín nga jí katsjua ndso'ba'an.
Je tsijeen ndsa'a'ne ngot'e.
Ngo yoba nijin,
ngo ch'a chikin
xán, só, ts'ó, s'uí.
Jé tsijeen ndsa'a'ne
yojona, inimana.
Tjó, tiina'ne ngot'e.
Tsa ndibua isieen tjen kjife'an
ti'ínkja'ena, chjux'e nchik'o'an,
kó anda anda t'en kinchiyeji inimána.
Kjuchó nixtjín nga ngotsi kamá éna,
nga ngotsi kamá inimáná kó tatsjé
nixtjin nga je chjuun séna ngot'e.

Tomaste la decisión de pedir mi mano,
enviaste al embajador a tocar mi puerta.
¿Por qué fui yo la elegida?
¿Por qué yo si ni siquiera conozco tu mirada?
Ahora eres el dueño de todo lo que tiene vida
en mi cuerpo y en mi alma.
Ahora que la mazorca se convierte en fiesta
y el fuego se enciende hasta el amanecer.
Ahora que se tiende el baile y la mesa para todos.
Lentamente ve habitando mi corazón,
maneja mis sueños, guía mis deseos
y quédate a vivir aquí sin preguntar, es tu casa.
Si sucumbo al sueño cuando aletea la obscuridad
despiértame, abre mis ojos, enjuaga
mis párpados con rocío.
Acostúmbrame a dormir contigo,
ser uno solo de noche y de madrugada,
ser siempre, en todo momento,
tu mujer.

NDANGA TSAKJI'ANDESDE MI INFANCIA

Jmítsa takjua nga tsja ndojó tjína nga chju'an.
Jamítsa takjua nisié xi tjijmatjien ts'ona.
Xikoni t'ananguii nga naa'an,
ko ndi'i'an xikoo ngo nga'e.
Kjijña ts'uíí nguijín chikínna
tjiya inima ngaya ngats'ua'an,
tsamangaa ndach'i nguijin naxána
ndanga kama tsakji'an
ts'aya'a'an kjuachjuna,
kjua naa'an kojó kjua naxcha,
naxo kojó nisié ndatsakui.
Minchandikuun nixtjien,
kjix'aa ngatjua ngasundiee ts'uíí,
nguijin nga'ena 'binda'an ngasundiee
kó ts'enkjí'an xi jñú, xi kjua tsi'e.
Án xi ts'en k'o'an ndi'ii
ko 'bitian nga nidiba isieen.
fuatjo'an kjuatsjaa nixtjien
nguijin nñoo.
Jmitsa takjua nga tsja ndojó tjína nga chju'an.
Jmitsa takjua nga nisié tijmatjiejínn ts'óna,
ndanga kama tsakji'an nga
ts'aya'a'an kjua chjuna, kjua
naan kojó kjua naxcha,
naxo kojó kjua nisié ndatsakui.

No sólo por mis trenzas largas soy mujer,
no sólo por los faisanes que cantan en mi huipil.
Soy madre como la tierra
y luz como el poniente.
En mi fogata se asoman los espíritus,
que habitan en mi vientre.
Desde que me alumbró el llanto existe
en mi la niña, la madre y la abuela;
flores y collares en mi piel.
Azuzo a la noche,
abro la puerta del cielo,
ordeno el universo desde mi fogón.
Lanzo la pereza al abismo,
apago la luz y la enciendo al amanecer.
Guardo la esperanza
entre las rendijas de mi horizonte.
No sólo por mis trenzas largas soy mujer,
no sólo por los pájaros que vuelan en mi huipil.
Desde que me alumbró el llanto existe en mí
la niña, la madre y la abuela;
la vida y el universo también.