Regresar al Índice Ndibangani nixtjiinRegresa el tiempo
¿Dónde estará el matorral? Desaparecido. ¿Dónde estará el águila?
Desaparecida. Y qué es decir adios a las golondrinas y a la caza, el
fin de la vida y el comienzo de la subsistencia. Nosotros tal vez
entenderíamos si supiéramos qué es lo que el hombre blanco sueña, qué
esperanzas describe él a sus niños en las noches largas de invierno,
qué visiones les queman en sus mentes para que ellos puedan desear el
mañana. Pero nosotros somos salvajes. Los sueños del hombre blanco
están ocultos para nosotros. Y porque ellos están escondidos nosotros
iremos por nuestro propio camino.
Fragmento de la carta enviada al presidente de los Estados Unidos en 1855 por el jefe indio Seath del pueblo Dwanwish.
| NDIBANGANI NIXTJÍÍN | | REGRESA EL TIEMPO |
|
Fí nixtjíín tangá ndibangani, Kjoxchaan k'e kaskongani ña k'ebi, kui nguindiebi: 'ñu nima ngasee, jmí isiejina jmí ndiyájina Yáxóondo kats'enkjie tjik'ieen, k'ajmi ndiba isieen. Kó ña k'ebi nchini'an k'ien yojona, nchi'naxie nga´ñúna, nga nchibitatjuun chi'isaa. Kjifojní inimana nga kaskoo kjabuyua. Paño iní yi'ma kjen xuta jún k'ijñana, ts'axie kó kji'i kjua kitii ko katsjáná xtjoo tsienga si'ak'ien kjabuyaa. Nguijin k'ijña xchaa ja'atikóna, katsjana isién nixtjiin ko k'e tinchun ngot'e. Ngatama kótsó ni xi kamá, ko'naxietjeña yojona, nguindiena, ndanga kj'o'a ndok'oo nguijin tjoo xikotsa t'ananguii. | | El tiempo es circular, se va pero regresa. La guerra nos volvió a sorprender aquí: más pobres, sin rostro ni destino. La ceiba gastó su sombra; el cielo su amanecer. Nosotros aquí, apostando nuestra humanidad, empeñando nuestra dignidad para enfrentar las balas. La tierra nos regaló su color, Palpita el corazón de la justicia. El coraje de nuestra lucha, despierta las conciencias y pone en nuestras manos la verdad para matar a la muerte. La selva es nuestro refugio, nos regaló su espíritu, y aquí estamos, dispuestos a defender nuestro tiempo y a surcar el aire con pies firmes.
|
| NGUITICHJA EEN | | QUE HABLE LA PALABRA |
|
Nguitichja één, nguitichja t'ananguii. K'e tikón ndaa. K'e tikón nijmii. K'e tikón tsjá. K'e tikón sé. K'e tikón inimaa. Nguitichja xi jmí kjenjin. Nguitichja xi kjuanima nchifo'a. Nguitichja kjixioo. Nguitichja nixtjien. Nguitichja naáná xi ngotsi má isieen: naána t'ananguii. K'e tjien nguitichja kjuakitii. K'e tjien nguitichja subá. K'e tjien ngatangase kjuakixii, nguitichja inimána, nguitichja kjuakjintakuun. Ngata mi'ajin kjua één, nijmii, nguitichja kébi, ngot'e. | | Que se abra la palabra, que se escuche la voz de la tierra. Aquí está su mensaje. Aquí está su plegaria. Aquí está el destino de sus manos y sus pies. Aquí está su corazón. Que hablen los que no tienen rostro. Que el sufrimiento tome la palabra. Que el silencio grite y se rebele la noche. Que hable nuestra madre, nuestra madre de un solo rostro, nuestra madre tierra. Ahora sí, que se abra la ley, que hable por sí misma, que busque su verdad. Que hable el corazón. Que hable el pensamiento. Que no pida permiso la palabra, que fluya aquí, ahora.
|
| JAKJINDI ZAPATISTA | | LOS NIÑOS ZAPATISTAS |
|
Jakjindi zapatista nchits'éntsen tsjá, nga'ñu nchitsjaa isién xi tjijmatjien Nchi'bikjáya kjua ndasen nguijin inimána. Ngot'e xindari, ngot'e bojori nga ts'entsen tsjá Ja kjindi júún nga tsoton, xtjo xi nchiya'a botijet'aa k'ajmii, bosijun chi'isa tjoo kó be'ee kui xta xi jmí ja'inji. Jmí njñajin jakjindi zapatista, xi kui ngasundie tjindo. Nchitsabokja tjoo. Nchimangatjinguii kjabuyaa. Nchits'endajuun t'ananguii xi chjajo: "ngayeje kjunda nga sko ngayejee xutaa, ndatsa tajmijin xi skona xi ñá". | | Los niños zapatistas encienden sus manos, le dan fuerza al movimiento. Cruzan llagas de ternura en nuestro corazón. Sus palmadas son de dolor y de reclamo. Sus juegos de niños guerrilleros son acariciar las armas, acusar al cielo, apuntar al viento y disparar sobre la complicidad de una generación sin nombre. Los niños zapatistas no tienen sueños, viven ese mundo extraño que llamamos realidad: abrazan al viento, ahuyentan a la muerte y acarician la tierra que les dice: "Todo para todos, para nosotros nada".
|
| ICHJIN K'IJÑA XCHAA | | MUJERES DE LA SELVA |
|
Jún xi kjuakixijun katsojnu Néna. Jún xi nijan katsenjun tjoo, xi nijan kamandajun sáá, xi ik'ixubijun, xi kichinitjiyájun xi ik'itsiejun nga'e, xi kini'akjijun xi jñú xi nixtjien. Jún xi ichjin nima k'ijña xchaa 'mijnu. Chjubejun xtjojnone ngat'e. Chjubejun njñu jmájnune, t'istsajun, t'itikojon ngayeje ichjin, taéjnu ndsu'bajun, ta'ejnu, énjnu nguitichja, ngatatije. Jún xi kuincha tjunjun ngot'e jun xi ichjin chjiniejun katsojnu Néna. | | Ustedes son la verdad, les dijo Dios. Porque nacieron junto con el viento y se formaron en la placenta de la luna. Porque silban, mecen y encienden el amanecer. Amamantan los bejucos y los barrancos que trepan los abismos del cielo y de la tierra. Ustedes son las mujeres de la selva, les dijo Dios. Dueñas de las palabras que también son armas. Tomen su rebozo, cubran su entereza y convoquen a todas las mujeres de la tierra. Denles su valor, denles sus palabras. Que pongan sobre la mesa sus querellas las que no tienen nada. Ustedes son las mujeres de la selva. Ustedes son la verdad, les dijo Dios.
|
| NDIBA ISIEN CHILAM BALAM | | AMANECE EL CHILAM BALAM |
|
Ndiba isien Chilam Balam, nchikjix'a nchik'un xujun kjuakitii, je tsa'binda yojoo nixtjin xchaa. Ja xi jakoxi (itzaes) je ncha k'ebi. Je ts'ajun kjuakjindia, kjuani'in. Kjenga ta je ndojó kjindia xi tjijmajin, ña ndiba kojó ña otje ts'uíí tikonji, nguijin Néna xi ngatjun, nguijin én xi xi jmí ndiyájin. Nguijin k'ijña xchaa tikonjin, je buatso één. Ts'afustjien chibua, ndiba isien chilam balam. | | Amanece el chilam balam, despiertan las páginas de la ley, es el signo del katún. Los verdaderos itzaes están aquí hastiados de miseria y opresión. Ha sido largo el sufrimiento, surge del reino de la luz y de la sombra, de dioses caducos y dogmas perecederos. Arde la resistencia replegada en la selva, anuncia el regreso de kukulkán. La señal se levanta, amanece el chilam balam.
|
|