Regresar al Índice
Bosikjo asoo k'ajmii

El cielo cambia su azul

Mis palabras son como las estrellas. Ellas no se ocultan. ¿Cómo se puede comprar o vender el cielo, el calor de la tierra? Esta idea es extraña para nosotros. Hasta ahora nosotros no somos dueños de la frescura del aire o del resplandor del agua. Cada parte de esta tierra es sagrada para mi gente. Cada espina de pino brillante, cada orilla arenosa, cada bruma en el oscuro bosque, cada claro y zumbador insecto es sagrado en la memoria y experiencia de mi gente.

Fragmento de la carta
enviada al presidente de los
Estados Unidos en 1855
por el jefe Indio
Seathl del pueblo dwanwish.

I I

Taxkia fo'ajin nixtjiin.
Taxkia bosinkjoji asoo k'ajmi.
Kui xujun xi tjiejin ngasundie
ts'abotitsajo nguijin k'ajmii ngo kjuafu'atsjien.
Xka kojó tó xi kat'osun nga askajiin xinguii kjifo'aa.
Je titjó xtjen xi kji'i nguincho yojoo naxii
A je tinchinde, a je bee takin nga
kamá kjiin kjuakjintakun xuta nima,
één xi chja xuta nanguina.
A kia tjien je kamayeje'ne
nga takjua májne
xtjo kojó kicha
kó nga ta'najin
'me ngo én xi kamanda.
Kjianga kamanda yáá.
Kjianga kamanda t'anangui.
Tsa je tinchinde, nda'yé,
nda'ye éna xikots'en tsit'ie'an tse,
kó je be'an één
kó jí kje yéjin tsa'an.

No es en vano el día,
el cielo cambia su azul.
Las imágenes escritas en el cielo
se esparcen, anuncian
la crónica de nuestro andar.
Las hojas y semillas caídas
durante la tempestad retoñan:
nacen los derrumbes,
crecen las hojas y los amarantos
que trepan el infinito.
Resígnate a escuchar la voz
de los olvidados.
Tú que ignoras
y escupes las letras.
La lengua que nació con el sol
y que no pierde su esencia
clama su lugar en el cielo y en los libros.
Atiende mi palabra, escúchame;
he recogido tu verdad todos los días,
la conozco, en cambio tú,
no conoces la mía.

II II

Kuibi xi énna
Kuibi xi nijmina.
Ndanga ña titjó ndachikun ndibani
nga fo'a k'ijñajin naxona
Ngat'e an xi be'an kui k'ajmi xi
tsabutixamaa kojó ndi'yaa ña ts'enkjaya nixtjien.
Één t'ananguii tsjana
kó tjo xi tjiejin chi'un tsakjuun.
Ngaya inimana kjamaxcha kjuakixi.
Ngot'e yojo ngasundie'an.
Ngot'e chikon'an, ngot'e chjinie'an,
ngot'e nijme'an, ngot'e t'anangui'an,
ngot'e ts'ui'an, ngot'e tjo'an.

Esta es mi palabra.
Este es mi pensamiento.
Surge de donde el mar nace
para fundirse en la hebra de mi canto.
Porque yo conozco el cielo que nos mira
y la casa de la noche que descansa.
La tierra firme me sucumbe
y el viento de obsidiana me doblega.
En mi corazón siembra la verdad
el espíritu que nos mantiene.
Porque soy naturaleza viva;
duende y adivinador:
maíz, aire, tierra y sol.

III III

K'aa k'ajmii tjindo jnoná,
ndi'ya ña kjamaxcha nijmee.
Kia ña jmi chibuajin ngasundie
kia ña tikon ndoba isien, kjuachjine.
Ndi'yaa xujun ndikun
ñanga kji'it'a ja'iná,
ñanga kji'itie isien nixtjína.
Kia tikon xujun xi jakuxi.
Kia ñánga tjindo chjinie xi bé.
Kia ñánga kjamanda kjuachikun.
Nguindie ña tjin tiejó kájmi.
Nguindie ña tjien nchan.
kia ñanga manda xujun ndikun.
Nguindie nñoo, nguindie xuta tsjie
Kia tikón isien nixtjína.

Arriba del cielo están nuestras sementeras,
la casa donde germina el maíz.
El k'ajmi que no tiene límites,
lugar de imágenes y sabiduría.
Morada de libros sagrados,
donde está inscrito nuestro destino,
Allí están los verdaderos maestros,
en el lugar de los doce cielos
donde se yerguen los cantares.
Allí se escriben los libros sagrados,
se estremece el corazón, nace la sabiduría.
En el recinto de los principales,
allí está nuestro destino.

IV IV

Tjo kjuatón,
ndach'i ndie,
nisié tji'e
nguidie ña
jmí isienji.
Nguindie ndoba nk'ien.
Kia ña kje s'indajin.
Kia ña jmíjin
ngo nguitako,
kia je jatjujin xi ña,
kia je ik'ijñaa massien.
Nguiti ndibajin nixtjin
nga kia kjo'a ndsok'oo,
nga kia kjo'a nchik'un
nga kia kjuchónguiña

Lugar donde se rompen los vientos,
aires de extraña dirección,
arroyos de sangre enjoyada,
pájaros de mal presagio.
Allá se tuercen las esteras,
se desgaja el árbol divino.
Lugar de ortigas,
región de los descarnados.
De allí ya salimos,
las máscaras abandonamos.
Nunca volverán nuestros pasos.

VV

K'e tjien je ja'aa ngot'e,
k'ajmíí tjienjína kojó ts'uí, saa.
A chichí ngasundie tikon.
A chichí t'anangui kjijña.
A chichi ndachikun xi fí,
xi ndiba.
Yojona, njñana, nixtjína
xi'ba, kuixi nóna,
kuixi yojóna.
Kjifua'a yáa,
kjamaxcha tóó.
tjixó ndachikun
ts'amanga tjoo.

Hasta aquí hemos llegado,
cobijados por el universo.
En el inmenso mundo,
en la tierra sin fronteras
de primavera castas.
En el mar infinito
se funden nuestros sueños,
madura el oleaje nuestra voz.
Brotan arroyos,
corre la libertad.
Hasta aquí hemos llegado
con nuestro hermoso canto,
como una turquesa labrada,
como jade de mil colores.