Regresar al Índice
T'anangui tsaña, t'anangui ta'yajin xi tsi'e.

Tierra de todos, tierra de nadie.

"Tierra mía, tierra de mis abuelos / quisiera acariciar tu belleza / contemplar tu serenidad / y acompañar tu silencio / quisiera llorar tus lágrimas / al ver a tus hijos dispersos por el mundo / regateando posada en tierras lejanas / sin alegría, sin paz / sin madre tierra, sin nada.

Rigoberta Menchú Tum
ISIÉN NIXTJÍN TIBÁESPÍRITU TRANSPARENTE

Tibá isién nixtjín xi tjijmá k'e xtjien
nda chikoon, xi tjijmatjien nguijín naxi tibaa
xi je nchifustjien nga nchikjix'a nchik'on.
Ndi'íí ts'uíí kojó sáá
nchiya'a bandera tiba,
'ñu yajá ndaa nga nchichja.
Nguijín jno kojó naxindájan
kjuakjintakun ts'amanga,
ts'amangase kjuakixi,
ndiyaa tsi'enga ta'yajin xi k'uindo 'ñu.
Má tiba isién nixtjín
nguidie yojo xuta nima.
K'ebi, nchik'un ngasundie
nchimangase kjuakiti
nchimangase kjuakixi

El espíritu de este lado del mar
es transparente;
vuela sobre la cumbre de los volcanes
que empiezan a despertar.
Los hijos del sol y de la luna
alzan sus voces,
hondean banderas de dignidad.
En las plazas y en los campos
se cimbra la verdad,
fluye el pensamiento
se abre la libertad.
El espíritu se vuelve transparente
bajo la piel cobriza.
Aquí los ojos del mundo
buscan justicia,
claman verdad.

NDAJE KOJÓ NI TSEN RÍO Y POLVORA

Kachja'axina nguindiéná.
Ngo chibua nixtjíná kichajá.
Kótjin má tsjá kó kótjin tón ínguí
xi ja'abo'ana kojó yi'ma nguindiéna.
Ngo xtitjún, ngo lapi, ngo firma
'ñungase nga'ñuun tibájin
kán mí xuta nima xi askjantjé
ngo ndajé.
¡Kótjin xka jando kia!
¡Kótjin nñó kats'o!
¡Kótjino ndi kixincha chja'yá!
¡Kótjin kjonda!
¡Kótjin inima!
Jesún, kijí nganda,
kichajá.
Tjín xi nitsen ye'éé
ñanga kixincha ntjóna.
Tjín xi ja'a'má ndijoo,
tón sinieen kojó yáá.
Tjin xi íkitsie kjuandiso
xujuun s'e kjuakití katsoó.
Kus'e ñá yá chjanda
ikitjatió kjua kitií.
¡Kótjin ndi'ya kití!
¡Kótjin yá sé kijí nganda!
¡Kotjin ntjóna kijí tjiba!
¡Kótjin tón sinié kijí chije!
¡Kótjin! ¡Kótjin!

Nos han desterrado de la tierra nuestra.
Un registro del tiempo se perdió.
¿Cuántas manos y cuántos pesos
movieron y borraron nuestro ayer?
Un gobierno, un lápiz y una firma
fueron más fuertes que la voluntad
de veinte mil indios águilas para defender un río.
¡Cuántas hojas podridas quedaron allí!
¡Cuántas nubes presas!
¡Cuántos favores!
¡Cuántos corazones!
Muertos,
ahogados,
perdidos.
Alguien tendió pólvora en la morada
de nuestros Dioses.
Alguien se adueñó del jade,
del oro y la obsidiana.
Alguien llenó su diario de mentiras
para convertirlas en ciencia,
mientras nosotros cruzábamos en balsas
la "integración nacional".
¡Cuántas casas quemadas!
¡Cuántos horcones hundidos!
¡Cuántos Dioses ahogados!
¡Cuántos tesoros robados!
¡Cuántos! ¡Cuántos!

TJIJMÁ NDE XINDÁJINDEMONIOS SUELTOS

Nixtjíín je iskjindo xindájin
k'ebi, tiña k'ebi.
Bu'angaseni t'ananguii.
Bu'angaseni k'ajmii.

K'ebi, tiña k'ebi.
Bu'angaseni nijmíí.
Bu'angaseni néna.
Jé tjijma nde xindájin.

Taree nangoxi konda,
kichaa je kjifoñe.
Nguijin xuta xi be néna
nchikjindo xindájin.

Nchits'en kjuachikun kó
nchikjandaya niguijin ndi' sien´.
Je tjijmá nde xindájin.
Je tjimá nde kó jé ndiba.

El tiempo ha soltado a los demonios,
aquí, cerca de aquí.
Más allá de la tierra.
Más allá del cielo.

Aquí, cerca de aquí.
Más allá de la palabra.
Más allá de los Dioses
andan sueltos los demonios.

La torre de la iglesia vigila.
La campana llama.
Confundidos entre los fieles
van rezando los demonios.

Van rezando y van gritando
murmurando entre las velas.
Andan sueltos los demonios.
Andan sueltos vienen ya.

NARIYAMARIA

Kis'iféjin kui nixtjieen.
Naxindájan kats'enkjo, kós'e
íjña masien
njñaa, nanguii; kjuakjintakuun,
nguindie ñanga na'minchibua ítjie kjuatsja
kó ta kjuandasen ja'a'ya.
Naxindájan kamá chjun,
ngo ndiyá tie xi jmí ja'inji
ñanga yájin xi kats'enk'iya kjanda,
kia iskjintjun ndachik'on.
xikoni tsa ngo njña ch'otsó
ko ndí, ko tiya yeje.
Ni'ankjoo, ni'ankjoo
nga ta míjinramá ichjin
nima nanguina xi nchimangase
ngo kjonda, kó tasema ta tsie
kjuanima xi tjin naxinda
tibajin ñá kjindibuaña.

Esa noche no pudo dormir.
Brillaba generosamente la ciudad.
Su lejana niñez quedó atrapada
en la tierra estéril
donde sus abuelos sembraban ilusiones
y recogían benevolentes tristezas.
La ciudad la hizo mujer,
en un callejón sin nombre
retocado por pinceles anónimos
resbalan sus lágrimas.
Nadie la consuela,
la sombra no tiene alma
y el tiempo no mide la aflicción.
Es doloroso saberlo,
despertar de un sueño
y encontrar solo vacíos.
Pensar, pensar que miles de mujeres de mi pueblo
huyen de la pobreza del campo
y sólo encuentran en la ciudad
más miseria que en nuestros pueblos.

K'E TIKO'ANESTOY AQUI

¿A ndána xi foa'yaa
kó ts'achjajo a maari?
¿A kui xi kjandayajoo
kjianga je ts'akjibe njñaa?
K'ejin tjindo xi je jesun
ngot'e je tsjie ña tjindo,
kia ña jmíjin tsindio
kojó isieen bandera.
Án xi tiko'an k'ebi,
ko ts'abutijee, ndatsa
akasijína xtjo kojó
kró nisena jmí nixtjin nga k'ie'an.
Tjik'ien ndi'ya k'ajmi xi
tiko k'ajan tikongui'an,
tsi'enga kjochó nixtjin nga
k'uinijmi nixi kamá kui nguindiee.
Ndibuaja'an, ngate kje sa fija'an.
Kjifu'a'yájina, ngat'e kje 'meja'an.
Tatsje nixtjín nga k'e tikoan kó yejina.
Ta kjiatsí nga chjen nga'ñúna,
nga fuatsjien an.
Kjianga yéji naxinda xi 'ñu
kji'atsi nga kjí nchik'inji.
Tangá kui nangui kojó an
ta xáátsi, ta nga'ñuutsi xi mejeen
jmítsa kjuakjintakun, kjua chjinie.
Ngat'ene je kjama xi'anji
kó meje ndakjue nda'ne.
Tangá nda'yeje nga kui
k'ajmi, kojó kui nangui
xi ikjijni ngo chjí, tséjin,
tsi'e sójne kojó njñajne.

¿Tú crees que es mi voz resucitada
quien te llama?, ¿quien te grita
en tu viaje más allá del sueño?
Los muertos no viven en esta vida
porque son felices allá donde no existen
fronteras ni color de banderas.
Quien está aquí soy yo, reclamándote,
pues aunque he sentido la llaga
de tu espada y de tu cruz aquí en mi pecho,
nunca he muerto.
Me he refugiado en la penumbra
de la casa de luz que está en el cielo,
para contarte algún día la historia
de esta tierra.
No vuelvo, pues nunca me he ido.
No resucito, pues nunca he muerto;
Siempre he estado aquí y no me has visto.
Tus ojos sólo se abren para ver lo que brilla
en las grandes ciudades,
pero de esta tierra pródiga y de mí
sólo has visto fuerza y pasado,
no sentimientos, ni sabiduría.
Ahora te estás quedando estéril
y pretendes decirme que me adoptas.
Te advierto que este cielo y esta tierra
que ves y le has puesto precio,
nunca han sido tuyos,
sino de nuestras sementeras de cantos y paz.