Regresar al Índice T'anangui tsaña, t'anangui ta'yajin xi tsi'e.Tierra de todos, tierra de nadie.
"Tierra mía, tierra de mis abuelos / quisiera acariciar tu belleza
/ contemplar tu serenidad / y acompañar tu silencio / quisiera
llorar tus lágrimas / al ver a tus hijos dispersos por el mundo /
regateando posada en tierras lejanas / sin alegría, sin paz / sin
madre tierra, sin nada.
Rigoberta Menchú Tum
| ISIÉN NIXTJÍN TIBÁ | | ESPÍRITU TRANSPARENTE |
|
Tibá isién nixtjín xi tjijmá k'e xtjien nda chikoon, xi tjijmatjien nguijín naxi tibaa xi je nchifustjien nga nchikjix'a nchik'on. Ndi'íí ts'uíí kojó sáá nchiya'a bandera tiba, 'ñu yajá ndaa nga nchichja. Nguijín jno kojó naxindájan kjuakjintakun ts'amanga, ts'amangase kjuakixi, ndiyaa tsi'enga ta'yajin xi k'uindo 'ñu. Má tiba isién nixtjín nguidie yojo xuta nima. K'ebi, nchik'un ngasundie nchimangase kjuakiti nchimangase kjuakixi | | El espíritu de este lado del mar es transparente; vuela sobre la cumbre de los volcanes que empiezan a despertar. Los hijos del sol y de la luna alzan sus voces, hondean banderas de dignidad. En las plazas y en los campos se cimbra la verdad, fluye el pensamiento se abre la libertad. El espíritu se vuelve transparente bajo la piel cobriza. Aquí los ojos del mundo buscan justicia, claman verdad.
|
| NDAJE KOJÓ NI TSEN | | RÍO Y POLVORA |
|
Kachja'axina nguindiéná. Ngo chibua nixtjíná kichajá. Kótjin má tsjá kó kótjin tón ínguí xi ja'abo'ana kojó yi'ma nguindiéna. Ngo xtitjún, ngo lapi, ngo firma 'ñungase nga'ñuun tibájin kán mí xuta nima xi askjantjé ngo ndajé. ¡Kótjin xka jando kia! ¡Kótjin nñó kats'o! ¡Kótjino ndi kixincha chja'yá! ¡Kótjin kjonda! ¡Kótjin inima! Jesún, kijí nganda, kichajá. Tjín xi nitsen ye'éé ñanga kixincha ntjóna. Tjín xi ja'a'má ndijoo, tón sinieen kojó yáá. Tjin xi íkitsie kjuandiso xujuun s'e kjuakití katsoó. Kus'e ñá yá chjanda ikitjatió kjua kitií. ¡Kótjin ndi'ya kití! ¡Kótjin yá sé kijí nganda! ¡Kotjin ntjóna kijí tjiba! ¡Kótjin tón sinié kijí chije! ¡Kótjin! ¡Kótjin! | | Nos han desterrado de la tierra nuestra. Un registro del tiempo se perdió. ¿Cuántas manos y cuántos pesos movieron y borraron nuestro ayer? Un gobierno, un lápiz y una firma fueron más fuertes que la voluntad de veinte mil indios águilas para defender un río. ¡Cuántas hojas podridas quedaron allí! ¡Cuántas nubes presas! ¡Cuántos favores! ¡Cuántos corazones! Muertos, ahogados, perdidos. Alguien tendió pólvora en la morada de nuestros Dioses. Alguien se adueñó del jade, del oro y la obsidiana. Alguien llenó su diario de mentiras para convertirlas en ciencia, mientras nosotros cruzábamos en balsas la "integración nacional". ¡Cuántas casas quemadas! ¡Cuántos horcones hundidos! ¡Cuántos Dioses ahogados! ¡Cuántos tesoros robados! ¡Cuántos! ¡Cuántos!
|
| TJIJMÁ NDE XINDÁJIN | | DEMONIOS SUELTOS |
|
Nixtjíín je iskjindo xindájin k'ebi, tiña k'ebi. Bu'angaseni t'ananguii. Bu'angaseni k'ajmii. K'ebi, tiña k'ebi. Bu'angaseni nijmíí. Bu'angaseni néna. Jé tjijma nde xindájin. Taree nangoxi konda, kichaa je kjifoñe. Nguijin xuta xi be néna nchikjindo xindájin. Nchits'en kjuachikun kó nchikjandaya niguijin ndi' sien´. Je tjijmá nde xindájin. Je tjimá nde kó jé ndiba. | | El tiempo ha soltado a los demonios, aquí, cerca de aquí. Más allá de la tierra. Más allá del cielo. Aquí, cerca de aquí. Más allá de la palabra. Más allá de los Dioses andan sueltos los demonios. La torre de la iglesia vigila. La campana llama. Confundidos entre los fieles van rezando los demonios. Van rezando y van gritando murmurando entre las velas. Andan sueltos los demonios. Andan sueltos vienen ya.
|
| NARIYA | | MARIA |
|
Kis'iféjin kui nixtjieen. Naxindájan kats'enkjo, kós'e íjña masien njñaa, nanguii; kjuakjintakuun, nguindie ñanga na'minchibua ítjie kjuatsja kó ta kjuandasen ja'a'ya. Naxindájan kamá chjun, ngo ndiyá tie xi jmí ja'inji ñanga yájin xi kats'enk'iya kjanda, kia iskjintjun ndachik'on. xikoni tsa ngo njña ch'otsó ko ndí, ko tiya yeje. Ni'ankjoo, ni'ankjoo nga ta míjinramá ichjin nima nanguina xi nchimangase ngo kjonda, kó tasema ta tsie kjuanima xi tjin naxinda tibajin ñá kjindibuaña. | | Esa noche no pudo dormir. Brillaba generosamente la ciudad. Su lejana niñez quedó atrapada en la tierra estéril donde sus abuelos sembraban ilusiones y recogían benevolentes tristezas. La ciudad la hizo mujer, en un callejón sin nombre retocado por pinceles anónimos resbalan sus lágrimas. Nadie la consuela, la sombra no tiene alma y el tiempo no mide la aflicción. Es doloroso saberlo, despertar de un sueño y encontrar solo vacíos. Pensar, pensar que miles de mujeres de mi pueblo huyen de la pobreza del campo y sólo encuentran en la ciudad más miseria que en nuestros pueblos.
|
| K'E TIKO'AN | | ESTOY AQUI |
|
¿A ndána xi foa'yaa kó ts'achjajo a maari? ¿A kui xi kjandayajoo kjianga je ts'akjibe njñaa? K'ejin tjindo xi je jesun ngot'e je tsjie ña tjindo, kia ña jmíjin tsindio kojó isieen bandera. Án xi tiko'an k'ebi, ko ts'abutijee, ndatsa akasijína xtjo kojó kró nisena jmí nixtjin nga k'ie'an. Tjik'ien ndi'ya k'ajmi xi tiko k'ajan tikongui'an, tsi'enga kjochó nixtjin nga k'uinijmi nixi kamá kui nguindiee. Ndibuaja'an, ngate kje sa fija'an. Kjifu'a'yájina, ngat'e kje 'meja'an. Tatsje nixtjín nga k'e tikoan kó yejina. Ta kjiatsí nga chjen nga'ñúna, nga fuatsjien an. Kjianga yéji naxinda xi 'ñu kji'atsi nga kjí nchik'inji. Tangá kui nangui kojó an ta xáátsi, ta nga'ñuutsi xi mejeen jmítsa kjuakjintakun, kjua chjinie. Ngat'ene je kjama xi'anji kó meje ndakjue nda'ne. Tangá nda'yeje nga kui k'ajmi, kojó kui nangui xi ikjijni ngo chjí, tséjin, tsi'e sójne kojó njñajne. | | ¿Tú crees que es mi voz resucitada quien te llama?, ¿quien te grita en tu viaje más allá del sueño? Los muertos no viven en esta vida porque son felices allá donde no existen fronteras ni color de banderas. Quien está aquí soy yo, reclamándote, pues aunque he sentido la llaga de tu espada y de tu cruz aquí en mi pecho, nunca he muerto. Me he refugiado en la penumbra de la casa de luz que está en el cielo, para contarte algún día la historia de esta tierra. No vuelvo, pues nunca me he ido. No resucito, pues nunca he muerto; Siempre he estado aquí y no me has visto. Tus ojos sólo se abren para ver lo que brilla en las grandes ciudades, pero de esta tierra pródiga y de mí sólo has visto fuerza y pasado, no sentimientos, ni sabiduría. Ahora te estás quedando estéril y pretendes decirme que me adoptas. Te advierto que este cielo y esta tierra que ves y le has puesto precio, nunca han sido tuyos, sino de nuestras sementeras de cantos y paz.
|
|